Boek 1 Artikel 412 (1:412 BW)

Iemand is spoorloos en niemand weet of hij nog leeft. Ondertussen overlijdt een familielid en zou de vermiste erven, of hem is een legaat toebedeeld. De nalatenschap kan dan niet worden afgewikkeld: het is onbekend of de vermiste erfgenaam is of dat anderen in zijn plaats komen. Dit artikel biedt daarvoor een uitweg. Wie zou erven als de vermiste niet meer leeft, kan de rechtbank vragen om machtiging om dat recht uit te oefenen.

Wie kan het verzoeken en bij wie

Het verzoek komt van degenen die tot het erfdeel of het legaat gerechtigd zouden zijn als de vermiste er niet meer was: meestal de overige erfgenamen. Het eerste lid wijst voor deze machtiging de rechtbank aan, net zoals de bepalingen over de vaststelling van vermissing dat doen. Een regel voor de hele titel is dat niet: gaat het om het bewind over het vermogen van iemand die afwezig is, dan is juist de kantonrechter bevoegd. Hij benoemt de bewindvoerder en houdt toezicht op diens beheer.

Wat de machtiging wel en niet doet

De machtiging is geen verklaring dat de vermiste is overleden. De rechtbank spreekt zich niet uit over leven of dood; zij maakt alleen mogelijk dat het vermogen niet jarenlang stil blijft liggen. De verkrijgers oefenen het recht uit onder het voorbehoud dat de vermiste kan blijken te hebben geleefd. Wil iemand een echte vaststelling van de vermissing, met alle gevolgen van een overlijden, dan loopt dat via de procedure van artikel 1:413 BW en artikel 1:414 BW.

Het eerste lid noemt twee voorwaarden: het bestaan van de betrokkene is onzeker, en de verzoekers zouden gerechtigd zijn als hij niet in leven is. Daarnaast geeft het tweede lid de rechtbank instrumenten om de belangen van alle betrokkenen te beschermen, voor zover dat nodig is. Zij kan een openbare oproeping gelasten, zodat de vermiste of iemand die van hem weet zich alsnog meldt. En zij kan behoedmiddelen voorschrijven, bijvoorbeeld dat de opbrengst van verkochte goederen uit het erfdeel op een geblokkeerde rekening blijft staan.

Als de vermiste toch blijkt te hebben geleefd

Blijkt later dat de vermiste op de dag waarop de nalatenschap openviel nog leefde, dan kunnen de goederen worden teruggevorderd, samen met de vruchten die zij hebben opgeleverd. Hoever die teruggaveplicht reikt, wordt bepaald door de maatstaven en de beperkingen die bij een vastgestelde vermissing gelden; een eigen regeling daarvoor geeft dit artikel niet.

De regeling geldt ook voor een uitkering uit een levensverzekering waarbij de vermiste als eerste begunstigde staat aangewezen. Ook dan kan de rechtbank de volgende begunstigden machtigen om de uitkering op te eisen, met dezelfde terugbetalingsplicht als de vermiste later toch in leven blijkt te zijn geweest.

In de praktijk

Een vrouw is jaren geleden zonder bericht vertrokken. Als haar moeder overlijdt, kunnen haar broers de erfenis niet verdelen, omdat een derde deel voor haar bestemd is. Zij vragen de rechtbank om machtiging, de rechtbank laat een openbare oproeping uitgaan en schrijft voor dat het aandeel apart wordt gehouden. De verdeling kan door, terwijl het aandeel van hun zus beschermd blijft.

Komt de vermiste terug, dan vormt een overzicht van wat is ontvangen, wat is uitgegeven en welke opbrengsten er zijn geweest de basis van de afrekening. Een bijgehouden administratie maakt die afrekening eenvoudiger. Een notaris die de nalatenschap behandelt, kan het verzoek en de bijbehorende stukken voorbereiden.