Boek 2 Artikel 20 (2:20 BW)

De verboden verklaring van een rechtspersoon wegens de openbare orde

Een rechtspersoon waarvan het doel of de werkzaamheid in strijd is met de openbare orde, wordt door de rechtbank op verzoek van het openbaar ministerie verboden verklaard en ontbonden.
In ieder geval in strijd met de openbare orde is het doel dat of de werkzaamheid die leidt of klaarblijkelijk dreigt te leiden tot een bedreiging van de nationale veiligheid of de internationale rechtsorde of tot de ontwrichting van de democratische rechtsstaat of het openbaar gezag.
In strijd met de openbare orde wordt vermoed te zijn het doel dat of de werkzaamheid die leidt of klaarblijkelijk dreigt te leiden tot aantasting van de menselijke waardigheid, geweld of het aanzetten tot haat of discriminatie.
Een rechtspersoon vermeld in de lijst, bedoeld in artikel 2, derde lid, van Verordening (EG) nr. 2580/2001 van de Raad van 27 december 2001 (PbEG L 344), in Bijlage I van Verordening (EG) nr. 881/2002 van de Raad van 27 mei 2002 (PbEG L 139) of is vermeld en met een ster aangemerkt in de Bijlage bij het Gemeenschappelijk Standpunt nr. 2001/931 van de Raad van 27 december 2001 (PbEG L 344) is van rechtswege verboden en niet bevoegd tot het verrichten van rechtshandelingen.
Bij de verbodenverklaring kan de rechter de betrokken rechtspersoon en degenen die krachtens de wet en de statuten bij zijn organisatie zijn betrokken in het belang van de openbare orde bevelen om bepaalde maatregelen te nemen of gedragingen na te laten, uiterlijk totdat over de verboden verklaring onherroepelijk is beslist.
De verbodenverklaring en de daarbij gegeven bevelen zijn uitvoerbaar bij voorraad. Het instellen van een rechtsmiddel schorst de werking niet.

Toelichting

Dit artikel maakt het mogelijk een rechtspersoon te verbieden. Is het doel of de werkzaamheid in strijd met de openbare orde, dan verklaart de rechtbank de rechtspersoon op verzoek van het openbaar ministerie verboden en ontbindt hem. Het is een zware ingreep, want de vrijheid om je te verenigen is een groot goed; de wet vult daarom in wat in elk geval onder strijd met de openbare orde valt en wat wordt vermoed daaronder te vallen.

Wat in elk geval verboden is

In ieder geval strijdig met de openbare orde is een doel of een werkzaamheid die leidt of duidelijk dreigt te leiden tot een bedreiging van de nationale veiligheid of van de internationale rechtsorde, of tot ontwrichting van de democratische rechtsstaat of van het openbaar gezag. Hier is geen ruimte voor afweging meer: staat dit vast, dan volgt de verbodenverklaring.

Wat wordt vermoed verboden te zijn

Daarnaast wordt vermoed in strijd met de openbare orde te zijn een doel of werkzaamheid die leidt of duidelijk dreigt te leiden tot aantasting van de menselijke waardigheid, tot geweld of tot het aanzetten tot haat of discriminatie. Het gaat hier om een vermoeden: de rechtspersoon kan proberen dat te weerleggen. Daarmee heeft de wetgever de bewijspositie van het openbaar ministerie verlicht bij gedragingen die zich moeilijk laten toerekenen aan de organisatie als geheel.

Er is daarnaast één categorie waarvoor geen rechter nodig is. Staat een rechtspersoon op de Europese sanctielijsten voor terrorismebestrijding waarnaar dit artikel verwijst, dan is hij van rechtswege verboden en niet bevoegd rechtshandelingen te verrichten. Zijn handelen bindt dan niemand meer; contracten die hij sluit, komen niet tot stand.

Bevelen en onmiddellijke werking

De rechter kan bij de verbodenverklaring in het belang van de openbare orde bevelen geven aan de rechtspersoon en aan degenen die bij zijn organisatie zijn betrokken: bepaalde maatregelen nemen of bepaalde gedragingen nalaten, tot uiterlijk het moment waarop onherroepelijk over het verbod is beslist. De verbodenverklaring en die bevelen zijn uitvoerbaar bij voorraad, en het instellen van hoger beroep of cassatie schorst de werking niet. De organisatie kan dus niet doorgaan in afwachting van een volgende instantie.

Een vereniging waarvan de leden stelselmatig geweld gebruiken en anderen intimideren, kan door het openbaar ministerie voor de rechtbank worden gebracht. De rechtbank kijkt niet alleen naar wat er op papier als doel staat, maar naar wat de organisatie feitelijk doet en laat gebeuren. Wordt de vereniging verboden, dan is zij ontbonden en moet haar vermogen worden afgewikkeld.

Wat het verbod betekent voor betrokkenen

Een verboden verklaarde rechtspersoon is ontbonden; voortzetting van de organisatie onder een andere naam is geen legale uitweg, en aan het bestuurderschap van een verboden rechtspersoon verbindt de wet gevolgen voor het bekleden van functies bij andere rechtspersonen. Voor leden betekent het dat de organisatie waar zij bij hoorden ophoudt te bestaan.

In de praktijk

Deze bepaling raakt maar een klein aantal organisaties, maar zij laat wel zien waar de grens ligt: de vrijheid om een rechtspersoon op te richten en te gebruiken houdt op waar het doel of het feitelijk handelen de rechtsstaat, de veiligheid of de menselijke waardigheid aantast. Voor bestuurders van organisaties die op het randje opereren, is de les dat niet alleen de statuten tellen, maar vooral wat er werkelijk gebeurt.

Redactionele toelichting . Geen juridisch advies.

Relevante jurisprudentie

Deze uitspraken bepalen hoe dit artikel wordt toegepast.

Wanneer mag een vereniging worden verboden?

Hoge Raad · 2014-04-18 · ECLI:NL:HR:2014:948

Het openbaar ministerie vorderde het verbod en de ontbinding van een vereniging die zich richtte op het aanvaardbaar maken van seksueel contact met kinderen. De Hoge Raad stelt voorop dat een verbod een zware inbreuk vormt op de vrijheid van vereniging en van meningsuiting, zodat grote terughoudendheid is geboden en de rechter uitdrukkelijk moet onderzoeken of het verbod in een democratische samenleving noodzakelijk is. In dit geval dwong de uitzonderlijk ernstige aard van de gedragingen tot het oordeel dat het verbod noodzakelijk was. Het arrest geeft daarmee het toetsingskader voor de verbodenverklaring wegens strijd met de openbare orde.
Werkt een verbod door naar andere onderdelen?

Hoge Raad · 2020-04-24 · ECLI:NL:HR:2020:797

Het openbaar ministerie wilde laten verklaren dat de werkzaamheid van de wereldwijde Bandidos-motorclub in strijd is met de openbare orde. Het hof vond niet voldoende vastgesteld dat die wereldwijde club een corporatie is, en de Hoge Raad laat dat in stand. Daarbij legt hij uit dat corporatie een ruim op te vatten verzamelbegrip is: rechtspersoonlijkheid is niet vereist, en evenmin de bevoegdheid om rechten en verplichtingen te dragen, rechtshandelingen te verrichten of in rechte op te treden. Beslissend is of het verband als zelfstandige eenheid naar buiten optreedt; juist dat vereiste van zelfstandigheid markeert de grens met een louter contractuele of feitelijke samenwerking, die geen corporatie oplevert.

Uitspraken via rechtspraak.nl. De samenvattingen zijn van de redactie.