Boek 3 Artikel 12 (3:12 BW)

Redelijkheid en billijkheid komen in het hele burgerlijk recht terug, maar de wet zegt nergens precies wat zij inhouden. Dit artikel doet iets anders: het wijst aan waar je naar moet kijken om dat in een concreet geval vast te stellen. Er zijn drie ijkpunten, die naast elkaar staan en samen worden gewogen. Zo wordt voorkomen dat de norm een vrijbrief is voor het persoonlijke gevoel van wie hem toepast.

De drie ijkpunten

• Algemeen erkende rechtsbeginselen. De uitgangspunten die het recht dragen, zoals dat afspraken binden, dat gelijke gevallen gelijk worden behandeld en dat niemand voordeel hoort te trekken uit zijn eigen wangedrag.
• De in Nederland levende rechtsovertuigingen. Wat hier breed als behoorlijk wordt gezien, ook als het nergens is opgeschreven.
• De betrokken belangen. Zowel de maatschappelijke belangen als de persoonlijke belangen van de partijen in dit geval.

Die laatste ingang maakt de toets concreet. Dezelfde afspraak kan tussen twee grote ondernemingen redelijk uitpakken en tussen een onderneming en een particulier onredelijk, omdat de belangen en de verhoudingen verschillen.

Geen vrij oordeel

Het artikel is een opdracht om te motiveren. Wie zich op redelijkheid en billijkheid beroept, moet laten zien welke beginselen en welke belangen in het geding zijn en waarom die in dit geval tot de bepleite uitkomst leiden. Een enkel beroep op wat iemand oneerlijk vindt, is te weinig. Daarmee blijft de norm hanteerbaar en toetsbaar.

Waar de norm opduikt

In Boek 3 speelt zij onder meer tussen deelgenoten in een gemeenschap, tussen degenen die bij een verdeling betrokken zijn en bij de uitoefening van bevoegdheden waarover artikel 3:13 BW gaat. In het verbintenissenrecht van Boek 6 heeft zij een eigen, uitgebreide rol: zij kan een rechtsverhouding aanvullen en kan een afspraak buiten toepassing laten als toepassing in de gegeven omstandigheden onaanvaardbaar zou zijn.

Een voorbeeld. Drie erfgenamen zijn samen eigenaar van een woning. Twee willen verkopen, één wil blijven wonen en werkt elk voorstel tegen zonder inhoudelijke reden. Bij de vraag hoe de gemeenschap moet worden afgewikkeld, weegt de rechter de belangen: het belang van de bewoner bij zijn huis, dat van de anderen bij hun geld, en het uitgangspunt dat niemand tegen zijn zin in een gemeenschap hoeft te blijven zitten.

In de praktijk

Doet u een beroep op redelijkheid en billijkheid, bouw het dan op: welk beginsel wordt geschonden, welke overtuiging over behoorlijk gedrag speelt hier, en welke belangen staan tegenover elkaar. Feiten over de verhouding tussen partijen zijn daarbij belangrijker dan grote woorden.

Houd er tegelijk rekening mee dat de norm een correctie is en geen hoofdregel. Afspraken en wettelijke regels gelden; redelijkheid en billijkheid vullen ze aan en corrigeren ze alleen waar het resultaat anders niet te aanvaarden is.