Boek 3 Artikel 226 (3:226 BW)

Naast het vruchtgebruik kent de wet twee beperktere varianten: het recht van gebruik en het recht van bewoning. Ze werken in beginsel hetzelfde als vruchtgebruik, maar met drie belangrijke verschillen. Het recht van gebruik geeft alleen wat de rechthebbende en zijn gezin nodig hebben, het recht van bewoning geeft alleen het wonen in de woning, en beide rechten mag hij niet overdragen, bezwaren of aan een ander doorgeven.

Dezelfde regels, tenzij

De wet schrijft geen aparte regeling uit voor deze twee rechten. Alles wat voor vruchtgebruik geldt, geldt ook hier: hoe het recht ontstaat, welke lasten de rechthebbende draagt, wat er van hem wordt verwacht in de omgang met het goed en wat er bij het einde moet gebeuren. Alleen op de punten die het artikel zelf noemt, wijkt het af. Wie wil weten wat er voor een gebruiker of bewoner geldt, moet dus de bepalingen over vruchtgebruik erbij nemen en daarna nagaan of dit artikel iets anders zegt.

Het recht van gebruik: alleen wat je nodig hebt

Wie enkel een recht van gebruik heeft, mag de zaken die eronder vallen gebruiken en er de vruchten van genieten die hij voor zichzelf en zijn gezin nodig heeft. Daar zit de rem: niet alles wat het goed opbrengt, maar wat de eigen behoefte vraagt. Een vruchtgebruiker van een boomgaard mag de hele oogst verkopen; wie er een recht van gebruik op heeft, plukt wat zijn huishouden opeet. Het overschot blijft voor de eigenaar.

Het recht van bewoning: wonen met het gezin

Het recht van bewoning is nog specifieker: de rechthebbende mag de woning met zijn gezin bewonen. Meer geeft de wet niet. De woning door een ander laten bewonen is uitgesloten door het vierde lid, dus verhuren aan derden valt erbuiten. Ook gebruik dat geen bewoning is, zoals de woning inrichten als opslag of bedrijfsruimte, valt niet onder de bevoegdheid die het derde lid omschrijft. Wie precies tot het gezin behoort, omschrijft de wet niet nader.

Niet overdraagbaar en niet uit te lenen

Waar een vruchtgebruiker zijn recht kan overdragen of bezwaren, kan de gebruiker of bewoner dat juist niet. Hij mag zijn recht niet vervreemden en niet bezwaren, en hij mag de zaak ook niet door een ander laten gebruiken of de woning door een ander laten bewonen. Deze rechten zijn daarmee gebonden aan de persoon van de rechthebbende en zijn gezin; zij zijn geen verhandelbaar vermogensbestanddeel. Voor vruchtgebruik staat artikel 3:223 BW overdracht juist wel toe.

Een voorbeeld. Een vader laat zijn dochter bij testament het recht van bewoning van zijn huis na; het huis zelf gaat naar alle kinderen samen. De dochter woont er met haar gezin. Verhuizen zij, dan kan zij het huis niet verhuren om er inkomsten uit te halen en kan zij het recht ook niet aan iemand anders overdoen. Zij kan afstand doen, waarna het huis onbezwaard bij de kinderen komt te liggen.

In de praktijk

Deze rechten worden vooral gebruikt om iemand woonzekerheid te geven zonder hem het goed zelf te geven, bijvoorbeeld een partner, een ouder of een kind. Wie zo'n recht vestigt, moet zich realiseren dat de rechthebbende er geen inkomsten uit kan halen door het aan anderen te laten, en dat het recht zijn waarde voor hem ontleent aan het eigen gebruik of het wonen zelf. Wie meer ruimte wil geven, kan kiezen voor vruchtgebruik.