Boek 3 Artikel 51 (3:51 BW)

Naast de buitengerechtelijke verklaring staat de rechterlijke weg. Dit artikel bepaalt dat een rechterlijke uitspraak een rechtshandeling vernietigt doordat zij een beroep in rechte op een vernietigingsgrond aanvaardt. De rechter vernietigt dus niet uit eigen beweging: er moet iemand zijn die zich op een grond beroept. De vordering tot vernietiging wordt ingesteld tegen alle partijen bij de rechtshandeling.

Aanval en verdediging

Een beroep op een vernietigingsgrond kan op twee manieren worden gedaan. Als aanval, met een vordering tot vernietiging. En als verdediging, ter afwering van een vordering of een andere rechtsmaatregel die op de rechtshandeling steunt. Dat verweer kan te allen tijde worden gedaan, ook als de termijn voor een eigen vordering al is verstreken.

• Als vordering is de vernietiging aan de verjaring van artikel 3:52 BW onderworpen.
• Als verweer is er geen termijn: wie wordt aangesproken op een handeling, mag zich daartegen verweren met de grond die haar aantastbaar maakt.

Die tweede regel is er om te voorkomen dat iemand kan afwachten tot de termijn is verlopen en dan alsnog nakoming vordert van een handeling die nooit had mogen standhouden.

De plicht om anderen in te lichten

Wie zich in een procedure op een vernietigingsgrond beroept, moet daarvan zo spoedig mogelijk mededeling doen aan de partijen bij de rechtshandeling die niet in het geding zijn verschenen. Zij worden immers geraakt door de uitkomst zonder dat zij aan het debat deelnemen. Zo krijgen zij de kans hun positie te bepalen en zo nodig zelf op te komen.

Tegen wie de vordering gaat

De vordering moet worden ingesteld tegen alle partijen bij de rechtshandeling. Bij eenzijdige handelingen bepaalt artikel 3:56 BW wie daarvoor als partij telt. Wordt iemand vergeten, dan kan de rechter de vernietiging niet uitspreken: de rechtsverhouding is ondeelbaar, zodat de vordering pas toewijsbaar is als iedereen in het geding is betrokken.

Een voorbeeld. Een leverancier vordert betaling op grond van een overeenkomst die de klant onder bedreiging heeft gesloten. De klant hoeft dan niet eerst zelf een procedure te beginnen: hij kan zich in die zaak beroepen op de vernietigingsgrond en de vordering afweren. Aanvaardt de rechter dat beroep, dan is de overeenkomst vernietigd en vervalt de grondslag voor de betaling.

In de praktijk

Wordt u aangesproken op een handeling die u had kunnen vernietigen, laat u dan niet ontmoedigen door tijdsverloop. Als verweer staat het beroep open, ook jaren later, zolang u wordt aangesproken op die handeling.

Bent u eiser, betrek dan alle partijen in de procedure en licht de afwezigen in. Dat voorkomt dat u na een gewonnen zaak alsnog vastloopt omdat iemand die er niet bij was zich van niets aantrekt.