Boek 4 Artikel 17 (4:17 BW)

De vordering die een kind na de wettelijke verdeling op de langstlevende echtgenoot heeft, is in beginsel pas veel later opeisbaar. Dat betekent niet dat er niet eerder mag worden betaald. Dit artikel geeft de echtgenoot de bevoegdheid om die vordering, en de verhoging die erbij hoort, op elk moment geheel of gedeeltelijk te voldoen. Het initiatief ligt bij hem; het kind kan betaling niet afdwingen.

Waar een betaling op wordt afgeboekt

Betaalt de echtgenoot een deel, dan gaat dat bedrag eerst van de hoofdsom af en pas daarna van de verhoging. Dat is gunstig voor de betaler, want over een lagere hoofdsom loopt de verhoging minder hard op. De erflater kan in zijn testament een andere volgorde voorschrijven, en ook de echtgenoot en het kind kunnen samen iets anders afspreken.

Eerst de wilsrechten in beeld brengen

Kan een kind een verzoek doen op grond van de wilsrechten uit dit boek, dan mag de echtgenoot niet zomaar uitbetalen. Hij, of na zijn overlijden zijn erfgenamen, moet eerst de weg volgen die artikel 4:25 BW daarvoor voorschrijft: het kind wordt geïnformeerd en krijgt de gelegenheid zijn wilsrecht uit te oefenen. Zo wordt voorkomen dat een uitbetaling in geld het recht op overdracht van goederen ongemerkt doorkruist.

Als het kind minderjarig is

Gaat het om een minderjarig kind, of om een meerderjarig kind dat het vrije beheer over zijn vermogen niet heeft, dan kan er meer nodig zijn. Kan zo'n kind daarnaast een verzoek tot overdracht van goederen doen, dan behoeft de betaling de goedkeuring van de kantonrechter. Die beoordeelt haar naar dezelfde maatstaf die artikel 4:26 lid 1 BW geeft voor beslissingen over de wilsrechten van zo'n kind, en dat is een afweging van drie belangen tegelijk: naar billijkheid weegt hij het belang van dit kind, dat van de andere kinderen met dezelfde bevoegdheid en dat van degene jegens wie de bevoegdheid bestaat. Bestaat die bevoegdheid tot overdracht niet, dan geldt de goedkeuringseis evenmin.

Een voorbeeld

Een weduwe verkoopt de woning en houdt geld over. Zij wil haar volwassen zoon nu al de helft van zijn vordering uitbetalen, zodat hij een huis kan kopen. Dat mag; het bedrag gaat eerst van de hoofdsom af. Wil zij ook betalen aan haar dochter, die nog minderjarig is, dan hangt het ervan af. Zolang die dochter geen overdracht van goederen kan verlangen, kan de weduwe gewoon aan haar betalen. Doet de weduwe aangifte van een voorgenomen huwelijk, dan kan de dochter dat wel en is de goedkeuring van de kantonrechter nodig.

In de praktijk

Leg elke vervroegde betaling schriftelijk vast, met datum en bedrag en met de vermelding waarop is afgeboekt. Bij het overlijden van de langstlevende moet immers precies kunnen worden nagerekend wat er nog openstaat, en dat gebeurt soms pas twintig jaar later. Een bankafschrift alleen is dan onvoldoende, want daaruit blijkt niet of het om aflossing ging of om een schenking.

Bedenk ook dat vervroegd betalen fiscale gevolgen kan hebben en dat een betaling het vermogen van de langstlevende verkleint. Wie zelf krap komt te zitten, helpt zijn kinderen op de lange termijn niet; de wet dwingt hem tot niets.