Boek 4 Artikel 91 (4:91 BW)

In samengestelde gezinnen wil een erflater zijn stiefkinderen vaak gelijk behandelen met zijn eigen kinderen. Stiefkind is daarbij het kind van zijn echtgenoot of geregistreerd partner van wie hij zelf geen ouder is. De gewone regels van de legitieme portie werken die gelijke behandeling tegen. Een stiefkind is namelijk geen legitimaris: wat hem is nagelaten komt niet als eerste aan de beurt, maar deelt gewoon mee zodra het onbeschikte deel van de erfenis ontoereikend blijkt, en dan naar evenredigheid van de waarde samen met de overige makingen. Het aandeel dat aan een legitimaris zelf toevalt wordt pas als laatste ingekort; die bescherming ontbeert het stiefkind. Dit artikel biedt daar een tegenwicht: op makingen en giften aan een stiefkind wordt niet ingekort, tot een bepaalde grens.

De grens: tweemaal een kindsdeel als legitieme

De bescherming reikt tot tweemaal de legitieme portie die een kind zou hebben gehad in de denkbeeldige situatie dat de bedachte stiefkinderen kinderen van de erflater zelf waren. Wat daarboven uitkomt, is wel vatbaar voor inkorting. Die grens ligt bovendien hoger dan alleen dat verdubbelde bedrag: er wordt bij opgeteld wat in dat geval op grond van artikel 4:70 lid 3 BW als gift zou meetellen. Let op de richting van die optelling. Zij verhoogt de drempel waarbeneden niet mag worden ingekort; zij verhoogt niet de waarde van wat het stiefkind heeft gekregen.

De vergelijking is dus hypothetisch: u rekent uit wat de legitieme portie van een kind zou zijn geweest in een gezin waarin ook de begunstigde stiefkinderen meetellen, en verdubbelt dat bedrag.

Wat er gebeurt met de vordering van de legitimaris

Doordat er niet of maar beperkt kan worden ingekort, kan het gebeuren dat de vordering van de legitimaris niet volledig kan worden gedekt langs de weg van artikel 4:87 BW. Voor dat deel wordt zijn vordering verminderd. De bescherming van het stiefkind gaat in zoverre dus ten koste van het eigen kind; dat is een bewuste keuze van de wet.

De erflater kan het uitschakelen

• Bij de gift. Bij de schenking aan het stiefkind kan de erflater bepalen dat deze bescherming geheel of gedeeltelijk niet geldt.
• Bij testament. Dat kan hij ook bij uiterste wilsbeschikking doen.

- Gedeeltelijk. Hij kan de bescherming ook maar voor een deel uitschakelen en zo zelf de balans bepalen.

Een voorbeeld

Een weduwnaar heeft één eigen dochter en drie stiefkinderen die hij heeft grootgebracht. Hij onterft zijn dochter en laat zijn nalatenschap van 120 na aan de drie stiefkinderen, ieder 40. Bij versterf zou de dochter als enig kind alles hebben gekregen, dus haar legitieme portie bedraagt 60. Waren de drie stiefkinderen eigen kinderen geweest, dan telde het gezin vier kinderen en had de legitieme portie van een kind 15 belopen; de grens komt daarmee per stiefkind op 30. Van elke verkrijging van 40 valt dus maar 10 in te korten, samen 30. Er is hier niets onbeschikt gebleven en er zijn geen andere makingen, zodat voor de overige 30 nergens meer kan worden ingekort; voor dat bedrag wordt de vordering van de dochter verminderd. Was er wel onbeschikt vermogen of een andere making geweest, dan was daarop eerst ingekort en was de vermindering kleiner uitgevallen of helemaal uitgebleven.

In de praktijk

Voor wie een samengesteld gezin heeft, is dit artikel de reden dat een stiefkind bij testament ruim kan worden bedacht zonder dat de eigen kinderen dat meteen kunnen terugdraaien. Wilt u juist het omgekeerde, dan moet u dat uitdrukkelijk vastleggen in de schenkingsakte of het testament. Voor het eigen kind is de boodschap nuchter: reken eerst uit of er na toepassing van deze grens nog iets valt in te korten, voordat u een procedure begint.