Boek 10 Artikel 16 (10:16 BW)

Veel verwijzingsregels van dit boek werken met het nationale recht van een persoon. Dat aanknopingspunt loopt vast wanneer iemand geen nationaliteit heeft, of wanneer eenvoudigweg niet is vast te stellen welke nationaliteit hij heeft. Artikel 10:16 BW zorgt ervoor dat de zaak dan toch verder kan: in die gevallen geldt het recht van het land waar de betrokkene zijn gewone verblijfplaats heeft.

Een vervangend aanknopingspunt

De gewone verblijfplaats is kort gezegd het land waar iemand zijn leven werkelijk heeft ingericht: waar hij woont, werkt, zijn kinderen naar school gaan en zijn dagelijkse bestaan zich afspeelt. Voor wie geen band met een staat van nationaliteit heeft, is dat het meest realistische aanknopingspunt dat er is. Het eerste lid maakt van die gedachte een vaste regel, zodat de rechter en de burgerlijke stand niet per geval hoeven te improviseren.

Eerbiediging van eerder verkregen rechten

Het tweede lid beschermt wat er al was. Rechten die iemand eerder heeft verkregen en die voortvloeien uit zijn persoonlijke staat worden geëerbiedigd, waarbij de wet rechten uit het huwelijk uitdrukkelijk noemt. Het wisselen van aanknopingspunt mag er dus niet toe leiden dat een bestaande gezins- of huwelijkssituatie achteraf wordt uitgehold. Wie is getrouwd, blijft getrouwd, ook als voor zijn persoonlijke staat voortaan een ander recht wordt aangewezen.

Een voorbeeld met twee landen

Iemand die in een vroeger land van verblijf is getrouwd en van wie de nationaliteit niet kan worden vastgesteld, woont inmiddels al jaren in Nederland. Voor vragen die naar zijn nationale recht zouden worden beoordeeld, geldt nu Nederlands recht als recht van zijn gewone verblijfplaats. Het huwelijk dat hij eerder rechtsgeldig sloot, wordt daardoor niet aangetast; dat blijft de basis waarop verder wordt geredeneerd.

Samenhang met de andere algemene bepalingen

• Kent het land van de gewone verblijfplaats meerdere stelsels, dan wijst artikel 10:15 BW de weg.
• Heeft iemand juist meerdere nationaliteiten, dan is niet dit artikel maar de regeling voor dat geval van belang.

- Ook hier blijft de openbare orde van artikel 10:6 BW als uiterste grens bestaan.

In de praktijk

Leg bij een onduidelijke nationaliteit zorgvuldig vast wat er wel bekend is: verblijfsdocumenten, inschrijvingen, verklaringen van instanties en het feitelijke woonverleden. Dat dossier bepaalt niet alleen of het artikel van toepassing is, maar ook welk land als gewone verblijfplaats geldt. Voor mensen in deze positie is dat vaak het verschil tussen een zaak die vastloopt en een zaak die gewoon kan worden behandeld.