Boek 3 Artikel 203 (3:203 BW)

Vruchtgebruik is naar zijn aard tijdelijk: het goed moet uiteindelijk onbezwaard terugkomen bij de hoofdgerechtigde. Dit artikel regelt daarom voor wie het recht kan worden gevestigd en hoe lang het ten hoogste kan duren. Voor een natuurlijk persoon is de bovengrens zijn eigen leven; voor een rechtspersoon geldt een aparte maximumduur.

Voor één persoon of voor meer

Vruchtgebruik kan worden gevestigd ten behoeve van één persoon, maar ook ten behoeve van twee of meer personen. Dat kan op twee manieren: gezamenlijk, zodat zij het recht naast elkaar hebben, of bij opvolging, zodat de een aan de beurt komt na de ander.

Bij opvolging stelt de wet een harde eis: ook de later geroepenen moeten op het ogenblik van de vestiging al bestaan. Er kan dus geen reeks vruchtgebruikers worden ingesteld die zich uitstrekt tot personen die nog geboren moeten worden. Wie bijvoorbeeld bij testament opvolgende vruchtgebruikers aanwijst, kan alleen personen noemen die er op het moment van de vestiging al zijn.

Nooit langer dan een mensenleven

Het tweede lid stelt de belangrijkste grens: langer dan het leven van de vruchtgebruiker zelf kan het recht niet worden gevestigd. Wordt een kortere termijn afgesproken, dan geldt die; maar het overlijden van de vruchtgebruiker maakt in ieder geval een einde aan het recht. De hoofdgerechtigde weet dus dat zijn goed hoe dan ook terugkomt.

Zijn er meer vruchtgebruikers, dan geldt de regel van aanwas. Eindigt het recht van een van hen, dan wast diens deel aan bij dat van de anderen, ieder naar evenredigheid van zijn aandeel. Het vruchtgebruik eindigt dan pas door het tenietgaan van het recht van de laatst overgeblevene. Bij de vestiging kan hiervan worden afgeweken.

De rechtspersoon als vruchtgebruiker

Een rechtspersoon heeft geen leven waaraan de duur kan worden gekoppeld. Het derde lid regelt dat apart: is de vruchtgebruiker een rechtspersoon, dan eindigt zijn recht bij de ontbinding van die rechtspersoon en hoe dan ook dertig jaren na de dag waarop het werd gevestigd.

Die grens van dertig jaren is absoluut. Ook een rechtspersoon die blijft bestaan, verliest het recht na die periode. Wie een vruchtgebruik ten behoeve van een stichting of een vennootschap vestigt, moet daar bij de opzet rekening mee houden, bijvoorbeeld bij de financiering en bij de waardering van het recht.

Een voorbeeld. Een boer laat bij testament zijn weiland na aan zijn neef, maar bepaalt dat zijn drie zussen samen het vruchtgebruik krijgen, ieder voor een derde. Zij verpachten het land en delen de pacht. Overlijdt een van de zussen, dan wast haar derde aan bij de twee anderen, die elk de helft gaan genieten. Pas als ook de laatste zus is overleden, eindigt het vruchtgebruik en kan de neef het weiland onbezwaard gebruiken, tenzij het testament iets anders bepaalt.

In de praktijk

Denk bij de vestiging na over de aanwas. Wilt u dat het recht bij het overlijden van een van de vruchtgebruikers voor zijn deel eindigt, dan moet u dat uitdrukkelijk bepalen; anders geldt de wettelijke aanwas en duurt het vruchtgebruik langer dan u misschien bedoelde.

Wilt u opvolgende vruchtgebruikers aanwijzen, controleer dan of zij op het moment van de vestiging bestaan. Een regeling die dat over het hoofd ziet, biedt niet de zekerheid die ermee werd beoogd.