Boek 3 Artikel 202 (3:202 BW)

Vruchtgebruik ontstaat niet vanzelf en ook niet doordat iemand jarenlang van een goed profiteert met instemming van de eigenaar. Dit korte artikel noemt de twee manieren waarop het recht ontstaat: vestiging en verjaring. Wie meent vruchtgebruiker te zijn, zal dus een van deze twee moeten kunnen aanwijzen. Bestaat het vruchtgebruik eenmaal, dan strekt het zich door zaaksvervanging ook uit tot wat in de plaats komt van een goed dat eraan onderworpen was, zonder dat daarvoor opnieuw hoeft te worden gevestigd.

Vestiging

Vestiging is de gewone weg. Er wordt een beperkt recht gecreëerd op een goed dat aan een ander toebehoort of blijft toebehoren. Daarvoor gelden dezelfde eisen als voor een overdracht van dat goed: er moet een geldige titel zijn, de vestiger moet beschikkingsbevoegd zijn en er moet een leveringshandeling plaatsvinden die past bij het soort goed.

Praktisch betekent dat: bij een woning of een perceel grond is een notariële akte nodig die in de openbare registers wordt ingeschreven, bij roerende zaken volstaat in beginsel bezitsverschaffing en bij een vordering op naam is een akte nodig met meestal mededeling aan de schuldenaar. Wordt die stap overgeslagen, dan is er geen vruchtgebruik, hoezeer partijen het ook hebben bedoeld.

De titel kan uiteenlopen. Vruchtgebruik wordt gevestigd bij schenking, bij verkoop, in het kader van een bedrijfsoverdracht, of doordat een testament of de wettelijke regeling van het erfrecht daartoe verplicht. Bij dat laatste ontstaat het recht dus niet uit het testament zelf; er moet nog worden gevestigd.

Verjaring

De tweede weg is verjaring. Wie zich gedurende de vereiste periode gedraagt als vruchtgebruiker en ook als zodanig bezitter is van dat recht, kan het door verjaring verkrijgen. Dat komt zelden voor, maar het is niet ondenkbaar bij oude situaties waarin iemand generaties lang de vruchten van een stuk grond heeft genoten.

Beslissend is daarbij of er sprake is van bezit van het recht van vruchtgebruik en niet van bezit van het goed zelf, en of dat bezit naar buiten toe kenbaar was. Wie het goed gebruikt op grond van een afspraak met de eigenaar, houdt voor die eigenaar en verkrijgt niets door tijdsverloop.

Wat er niet toe leidt

De wet wijst vestiging en verjaring aan als de wegen waarlangs een vruchtgebruik tot stand komt. In elk geval ontstaat het niet door enkel gedogen, niet door een mondelinge belofte en niet door een testament zonder dat vestiging volgt. Ook een langlopende afspraak dat iemand de huur van een pand mag houden, levert geen vruchtgebruik op maar hooguit een persoonlijk recht tegenover de eigenaar.

Dat verschil is niet academisch. Een persoonlijk recht werkt alleen tegen degene met wie het is afgesproken. Wordt het goed verkocht, gaat de eigenaar failliet of overlijdt hij, dan staat de rechthebbende met lege handen. Een gevestigd vruchtgebruik werkt tegen iedereen en blijft in stand.

Een voorbeeld. In een testament staat dat de langstlevende partner het vruchtgebruik van de woning krijgt. Zolang dat vruchtgebruik niet is gevestigd bij notariële akte en ingeschreven, is er goederenrechtelijk nog niets. Verkopen de erfgenamen de woning intussen, dan is de positie van de partner aanzienlijk zwakker dan zij dacht.

In de praktijk

Regel de vestiging snel en volledig, en controleer bij registergoederen of de inschrijving werkelijk heeft plaatsgevonden. De akte in de la is niet genoeg.

Leg bij de vestiging meteen de regels vast over gebruik, onderhoud en lasten. De wet vult veel aan, maar op deze punten voorkomt een eigen regeling de meeste latere conflicten tussen vruchtgebruiker en hoofdgerechtigde.