Boek 3 Artikel 310c (3:310c BW)

Naast de Europese regeling bestaat er een verdragsroute voor cultuurgoederen die onrechtmatig uit een land zijn verdwenen. Dit artikel bepaalt hoe lang een vordering tot teruggave op grond van de Erfgoedwet kan worden ingesteld. Ook hier werkt de wet met twee termijnen: een korte die pas begint zodra bekend is waar het voorwerp is en bij wie, en een lange die hoe dan ook doorloopt vanaf het moment dat de zaak het land van herkomst verliet.

De korte termijn

De vordering verjaart door verloop van vijf jaren, gerekend vanaf de aanvang van de dag na de dag waarop twee dingen bekend zijn geworden: waar het voorwerp zich bevindt en wie het onder zich heeft, als bezitter of als houder. Zolang een van die gegevens ontbreekt, loopt er geen termijn. Dat past bij de aard van dit soort zaken, waarin voorwerpen vaak decennialang onvindbaar blijven en dan plotseling opduiken bij een handelaar of in een nalatenschap.

De lange termijn

Daarnaast geldt een grens van dertig jaren, te rekenen vanaf de aanvang van de dag na de dag waarop de zaak buiten het grondgebied is gebracht van de verdragsstaat waaruit zij afkomstig is. Die termijn loopt ongeacht wat iemand weet of kan weten. Is hij verstreken, dan is de teruggave langs deze weg niet meer af te dwingen.

Vijfenzeventig jaar voor collecties

De lange termijn wordt vijfenzeventig jaren voor voorwerpen uit een openbare collectie die zijn opgenomen in de inventaris van een museum, een archief of een vaste bibliotheekcollectie. Daarnaast geldt die ruimere termijn voor zaken die op de inventaris van een kerkelijke instelling staan. Wat een openbare collectie is, zegt de wet er zelf bij: een collectie die toebehoort aan een verdragsstaat, aan een lokale of regionale overheid daarvan, of aan een instelling die volgens het recht van die staat als openbaar geldt en die eigendom is van die overheid of daardoor in belangrijke mate wordt gefinancierd. Een stuk uit een verzameling die niet openbaar is, bijvoorbeeld uit een particulier museum, valt er dus buiten, ook al staat het keurig in een inventaris.

Een voorbeeld

Uit een streekmuseum in een verdragsstaat verdwijnt een houten beeld, dat kort daarna Nederland wordt binnengebracht. Ruim tien jaar later herkent een onderzoeker het stuk op een veiling. Deze route staat alleen open voor voorwerpen die na de invoering van de teruggaveregeling uit een verdragsstaat zijn uitgevoerd; is aan die voorwaarde voldaan, dan staat de lange termijn hier niet in de weg, die voor een stuk uit een openbare collectie vijfenzeventig jaar bedraagt. Vanaf het moment dat de plaats en de bezitter bekend zijn, resteren nog vijf jaren om de vordering in te stellen.

In de praktijk

Voor de vorderende staat is de korte termijn het echte risico. Zodra bekend is waar het voorwerp is en wie het onder zich heeft, moet er worden doorgepakt; onderhandelen zonder de termijn te bewaken kan een sterke zaak alsnog waardeloos maken.

Voor musea, veilinghuizen en particuliere kopers is dit artikel een reden om herkomst serieus te onderzoeken en de uitkomst vast te leggen. Bij een stuk uit een openbare of kerkelijke collectie kan de aanspraak immers nog generaties later worden ingesteld.

En voor wie een dergelijk voorwerp erft of aantreft, geldt dat het verstandig is om zelf openheid te zoeken. Een vroeg gesprek met de betrokken instelling voorkomt dat er jaren later een procedure volgt over een voorwerp waarvan de herkomst allang bekend had kunnen zijn.