Boek 4 Artikel 23 (4:23 BW)

Draagt een ouder of stiefouder goederen over onder voorbehoud van vruchtgebruik, dan ontstaat een langdurige verhouding tussen twee partijen: de vruchtgebruiker die het goed gebruikt en het kind dat hoofdgerechtigde is. Dit artikel bepaalt hoe die verhouding eruitziet. In beginsel gelden de algemene regels over vruchtgebruik uit Boek 3, maar met een aantal aanpassingen die passen bij het erfrecht.

Lichtere verplichtingen voor de langstlevende

De echtgenoot hoeft geen jaarlijkse opgave te doen van de goederen en hoeft geen zekerheid te stellen, terwijl dat bij een gewoon vruchtgebruik wel kan worden verlangd. De wetgever gaat ervan uit dat het hier om een gezinssituatie gaat en niet om een zakelijke relatie tussen vreemden. De administratieve last blijft daardoor beperkt.

Verteren van het vermogen

Soms is het gebruik alleen niet genoeg om van te leven. De kantonrechter kan de echtgenoot daarom op zijn verzoek de bevoegdheid geven de goederen geheel of gedeeltelijk te vervreemden en te verteren, als zijn verzorgingsbehoefte dat vraagt of als hij de schulden van de nalatenschap moet betalen. De hoofdgerechtigde wordt in die procedure betrokken, en de kantonrechter kan er nadere regelingen aan verbinden.

Wat het kind ervoor terugkrijgt

Wordt een goed vervreemd, dan staat het kind niet met lege handen. Het krijgt op dat moment een vordering op de echtgenoot ter grootte van de waarde die het goed toen had, tenzij zij samen iets anders afspreken. Die vordering volgt vervolgens dezelfde regels als de gewone vordering uit de wettelijke verdeling, inclusief de verhoging, die dan gaat lopen vanaf het moment dat de vordering ontstaat.

De echtgenoot mag het vruchtgebruik niet overdragen en niet bezwaren; het is aan hem persoonlijk verbonden. En tegenover bepaalde schuldeisers houdt het geen stand: wie zich verhaalt voor schulden van de nalatenschap of voor schulden die al op de gemeenschap van de echtgenoten konden worden verhaald, kan zich op de goederen verhalen zonder dat het vruchtgebruik hem tegengeworpen wordt. Bij zo'n uitwinning vervalt ook de bescherming die Boek 3 anders aan de vruchtgebruiker biedt.

Een voorbeeld

Een weduwe heeft het vruchtgebruik van een appartement waarvan haar zoon hoofdgerechtigde is. Zij moet naar een zorginstelling en heeft geld nodig. De kantonrechter geeft haar de bevoegdheid het appartement te verkopen en de opbrengst te gebruiken. Haar zoon krijgt op het moment van verkoop een vordering ter hoogte van de waarde van het appartement, die met de wettelijke verhoging meeloopt.

In de praktijk

Leg bij de vestiging van het vruchtgebruik meteen vast wie welke kosten draagt, wie verzekert en wat er gebeurt bij verkoop. Zowel de echtgenoot als de hoofdgerechtigde kan de kantonrechter vragen zulke regelingen alsnog te treffen. Duidelijke afspraken vooraf besparen een familie jaren discussie over onderhoud, huur en waardestijging.