Boek 4 Artikel 9 (4:9 BW)

Erven kan alleen wie er op het beslissende moment is. Dit korte artikel legt die eis vast voor de erfopvolging bij versterf, de erfopvolging waarbij de wet zelf de erfgenamen aanwijst. Het beslissende moment is het openvallen van de nalatenschap, en dat is het overlijden van de erflater. Wie op dat ogenblik niet bestaat, valt buiten de kring, hoe dicht hij ook bij de overledene stond.

Waarom dit ijkpunt telt

De nalatenschap gaat op het moment van overlijden in één klap over op de erfgenamen. Er is geen tussenperiode waarin het vermogen van niemand is. Daarom moet op dat ene ogenblik vaststaan wie tot de kring behoort. Alle latere gebeurtenissen, zoals een geboorte, een huwelijk of een scheiding in de familie, veranderen daar niets meer aan.

Het kind dat nog niet geboren is

Een kind dat bij het overlijden al verwekt is maar nog niet geboren, wordt in het recht behandeld alsof het al bestond wanneer dat in zijn belang is en het levend ter wereld komt. Die regel staat in Boek 1 en werkt door in het erfrecht. Een zwangerschap op het moment van overlijden houdt de plaats van het kind dus open; wordt het levend geboren, dan is het erfgenaam vanaf het overlijden.

Wie eerder overleed

Bestaat een kind of broer op het moment van overlijden niet meer, dan is hij geen erfgenaam. Zijn eigen afstammelingen kunnen wel in zijn plaats worden geroepen; dat is de plaatsvervulling van artikel 4:12 BW. De erfdelen worden dan langs de lijn van de overleden persoon verdeeld, en die tak van de familie verdwijnt niet uit de nalatenschap.

Een voorbeeld

Een man overlijdt terwijl zijn vrouw in verwachting is van hun tweede kind. Het eerste kind is er al. Wordt het tweede kind levend geboren, dan zijn er twee kinderen die naast de echtgenoot erfgenaam zijn, met terugwerking naar de datum van overlijden. Overlijdt het kind vóór de geboorte, dan is er één kind en verandert de rekensom.

In de praktijk

Bij een lopende zwangerschap staat pas na de geboorte vast hoeveel erfgenamen er zijn en hoe groot ieders erfdeel is. De verdeling en de definitieve stukken worden daarom in de regel tot dat moment aangehouden; een notaris kan dat in de verklaring van erfrecht verwerken. Dit artikel gaat over de erfopvolging bij versterf; voor een verkrijging krachtens testament stelt dit boek elders een vergelijkbare eis. Wie wordt bedacht in een testament, moet dus ook in beginsel bestaan wanneer de nalatenschap openvalt.

Ook voor de omgekeerde situatie is het ijkpunt hard. Overlijdt een erfgenaam kort ná de erflater, dan heeft hij wél geërfd; zijn erfdeel valt dan in zijn eigen nalatenschap en gaat naar zijn erfgenamen. Wie in welke volgorde overleed, is daarmee vaak beslissend voor de vraag waar het vermogen uiteindelijk terechtkomt.

Ook binnen één gezin kan dat verschil maken: overleven twee kinderen hun vader en overlijdt een van hen een week later, dan erft dat kind toch mee, en komt zijn deel via zijn eigen nalatenschap terecht bij zijn erfgenamen, bijvoorbeeld zijn partner of zijn kinderen, in plaats van bij zijn broer of zus.