Boek 2 Artikel 390 (2:390 BW)

Waardeert een rechtspersoon zijn bezittingen tegen actuele waarde, dan kan er winst op papier ontstaan: het pand is meer waard geworden, terwijl er geen euro is binnengekomen. Dit artikel zorgt ervoor dat zulke waardestijgingen niet als vrij besteedbaar vermogen worden behandeld. Zij worden opgenomen in een herwaarderingsreserve, een wettelijke reserve die als buffer in de rechtspersoon blijft.

Welke stijgingen erin gaan

Waardevermeerderingen van materiële en immateriële vaste activa en van voorraden die geen agrarische voorraden zijn, gaan naar de herwaarderingsreserve. Datzelfde geldt voor waardestijgingen van andere bezittingen die op actuele waarde worden gewaardeerd, tenzij zij op grond van artikel 2:384 BW rechtstreeks ten gunste van het resultaat mogen worden gebracht. Zijn waardestijgingen van bezittingen die er op balansdatum nog zijn wél in het resultaat verwerkt, dan moet de rechtspersoon alsnog een herwaarderingsreserve vormen ten laste van de vrije reserves of van het resultaat. Voor bezittingen waarvoor frequente marktnoteringen bestaan, geldt die laatste eis niet.

Hoe groot de reserve mag zijn

De reserve is niet hoger dan het verschil tussen de boekwaarde op basis van de kostprijs en de boekwaarde op basis van de gehanteerde actuele waarde. Zij is dus geen zelfstandige pot, maar de weerspiegeling van een niet-gerealiseerde waardestijging. Wordt het bezit verkocht, dan wordt het daarvoor opgenomen bedrag uit de reserve gehaald: de winst is dan werkelijk gerealiseerd. Daalt het bezit weer in waarde, dan gaat die daling ten laste van de reserve voor zover er eerder voor datzelfde bezit was opgewaardeerd.

Waarom zij niet uitkeerbaar is

De herwaarderingsreserve is een wettelijke reserve in de zin van artikel 2:373 BW. Dat betekent dat zij niet kan worden uitgekeerd als dividend en meetelt bij de vraag hoeveel vermogen vaststaat. De achterliggende gedachte is eenvoudig: een waardestijging die nog niet in geld is omgezet, kan niet worden uitbetaald zonder de buffer voor schuldeisers aan te tasten. Wel kan de reserve in kapitaal worden omgezet, want dan blijft zij evengoed in de vennootschap.

• Wat erin gaat — niet-gerealiseerde waardestijgingen.
• Wat eruit gaat — het deel dat bij verkoop wordt gerealiseerd, en waardedalingen op eerder opgewaardeerde bezittingen.

- Wat niet mag — uitkeren; en tot het bedrag van ten laste van de reserve gebrachte uitgestelde verliezen op afdekkingsinstrumenten kunnen geen uitkeringen ten laste van de reserves worden gedaan.

Belastingen

Een waardestijging kan later tot belastingheffing leiden. De reserve mag daarom worden verminderd met de latente belastingverplichtingen die samenhangen met het hoger gewaardeerde bezit. In de toelichting moet worden uiteengezet of en hoe met de invloed van belastingen op vermogen en resultaat rekening is gehouden. Verminderingen van de reserve die ten gunste van de winst- en verliesrekening komen, worden in een afzonderlijke post opgenomen, zodat zichtbaar blijft dat die winst uit een eerdere herwaardering komt.

Een voorbeeld. Een familiebedrijf waardeert zijn bedrijfspand op actuele waarde; het pand is fors in waarde gestegen. Het eigen vermogen groeit, maar dat deel zit in de herwaarderingsreserve en kan niet als dividend worden uitgekeerd. Verkoopt de vennootschap het pand jaren later, dan valt het bijbehorende bedrag uit de reserve vrij en komt het beschikbaar. Dat is precies het moment waarop de winst ook werkelijk in geld is omgezet.

In de praktijk

Voor bestuurders die een uitkering voorbereiden, is dit een van de eerste posten om na te lopen: een hoog eigen vermogen zegt niets als het grotendeels uit deze reserve bestaat. Voor aandeelhouders verklaart het waarom een herwaardering hun dividend niet vergroot. En voor schuldeisers is de reserve een waarborg dat een boekhoudkundige waardestijging niet meteen de deur uit gaat.