Artikel 15j Aw: Toegankelijke versies voor leesgehandicapten

Dit artikel geeft mensen met een leeshandicap en de organisaties die hen bedienen het recht om boeken, kranten, tijdschriften en bladmuziek om te zetten in een vorm die zij wél kunnen gebruiken, zonder dat daarvoor toestemming van de rechthebbende nodig is.

De aanleiding is een praktisch tekort: van het aanbod aan gepubliceerde geschriften verschijnt maar een klein deel in een toegankelijke vorm, en wachten op een uitgever die daartoe besluit betekent voor veel lezers wachten op niets. De regeling komt voort uit het Leesgehandicaptenverdrag, dat in dit artikel wordt aangeduid als het te Marrakesh gesloten verdrag over toegang tot gepubliceerde werken.

Drie toegestane handelingen

• Omzetten door de lezer zelf. Een leesgehandicapte, of iemand die namens hem optreedt, mag een gepubliceerd geschrift omzetten, mits hij er rechtmatig toegang toe heeft en de omgezette versie uitsluitend voor eigen gebruik is.
• Omzetten door een toegelaten entiteit. Een organisatie die daarvoor is gemachtigd of erkend, mag hetzelfde doen, met dezelfde eisen: rechtmatige toegang en uitsluitend gebruik door een leesgehandicapte.

- Beschikbaar stellen aan lezers en aan andere entiteiten. Een toegelaten entiteit mag een omgezet werk openbaar maken aan een leesgehandicapte die woont in, of aan een andere toegelaten entiteit die gevestigd is in, een lidstaat van de Europese Unie of een staat die partij is bij het Leesgehandicaptenverdrag; Nederland hoort daar zelf ook bij. Het moet dan wel uitsluitend gaan om gebruik door de leesgehandicapte en gebeuren zonder winstoogmerk.

Rechtmatige toegang en integriteit

Twee voorwaarden keren bij elke variant terug. De eerste is rechtmatige toegang: het uitgangsexemplaar moet legaal zijn verkregen, bijvoorbeeld gekocht, geleend of via een abonnement. Een uit een illegale bron gehaald bestand omzetten valt buiten de regeling. De tweede is dat de integriteit van het geschrift zoveel mogelijk wordt geëerbiedigd: omzetten mag, herschrijven niet. Aanpassingen die technisch nodig zijn voor de toegankelijke vorm zijn toegestaan, inkorten of inhoudelijk bewerken is dat niet.

Deze regeling kan niet worden weggecontracteerd

Van dit artikel kan bij overeenkomst niet worden afgeweken. Een licentie of een gebruiksvoorwaarde die omzetting verbiedt, mist op dit punt effect. Dat is een wezenlijk verschil met beperkingen die wel voor contractuele afwijking vatbaar zijn, zoals de raadpleging op terminals in artikel 15h Aw. Wel kan bij algemene maatregel van bestuur worden bepaald dat een in Nederland gevestigde toegelaten entiteit een billijke vergoeding verschuldigd is voor het omzetten en het grensoverschrijdend openbaar maken. Die vergoedingsplicht geldt dus niet voor de leesgehandicapte die zelf omzet.

Een voorbeeld

Een studente met een visuele beperking koopt een studieboek en laat een medestudent de tekst omzetten naar een bestand dat haar voorleessoftware kan verwerken. Dat mag: er is rechtmatige toegang en de versie is alleen voor haar. Zet zij het bestand daarna in een openbare studiegroep online, dan is die stap niet meer gedekt, want de bestemming is dan niet langer beperkt tot leesgehandicapten.

In de praktijk

• Bewaar het bewijs van rechtmatige toegang. Een aankoopbon of uitleenregistratie is de basis onder de hele constructie.
• Werk met een gecontroleerde kring. Lever alleen aan personen of organisaties waarvan de status vaststaat.
• Kijk verder in de regeling. De begrippen staan in artikel 15m Aw, de invoer uit het buitenland in artikel 15k Aw en de zorgplichten van een toegelaten entiteit in artikel 15l Aw.