Artikel 51 Aw: Herleefde en verlengde beschermingstermijnen

Dit artikel regelt wat er gebeurde toen de Nederlandse beschermingstermijnen werden gelijkgetrokken met die in de rest van Europa. De kern is dat werken die op 1 juli 1995 in ten minste één lidstaat van de Europese Unie of in een staat van de Europese Economische Ruimte nog auteursrechtelijk beschermd waren, sindsdien ook in Nederland onder de termijnen van deze wet vallen. Ook als de bescherming hier al was afgelopen.

Vóór die harmonisatie liepen de termijnen per land uiteen. Hetzelfde werk kon in het ene land nog beschermd zijn en in het andere al vrij te gebruiken. Dat maakte grensoverschrijdende exploitatie onwerkbaar. Door één termijn te kiezen, in Nederland zeventig jaar na het overlijden van de maker zoals geregeld in artikel 37 Aw, ontstond onvermijdelijk een groep werken waarvan het auteursrecht in Nederland weer opleefde.

Herleving van verlopen rechten

Herleving betekent dat een werk dat in Nederland al in het publieke domein was gevallen, opnieuw beschermd raakte. Publiek domein wil zeggen: iedereen mag het werk vrij gebruiken omdat de beschermingstermijn is verstreken. Voor werken van makers die in de decennia vóór 1995 waren overleden, kon de verlenging betekenen dat de klok terugliep en de erfgenamen weer rechthebbende werden. Wie er daarom van uitgaat dat een oud werk vrij is omdat dat ooit is vastgesteld, rekent met verouderde informatie.

Lopende termijnen worden niet korter

Het tweede lid bepaalt dat de wet een termijn die op de dag vóór de invoering al liep, niet mag verkorten. Harmonisatie mocht dus niemand bescherming afnemen die hij al had. Het derde lid vult dat aan voor het verleden: exploitatiehandelingen die vóór dat moment rechtmatig waren verricht en rechten die vóór dat moment waren verworven, blijven onaangetast. Je kunt met terugwerkende kracht niet alsnog inbreukmaker worden voor iets wat destijds gewoon mocht.

Wie al exploiteerde mag doorgaan

Het vierde lid ziet op degene die een werk in gebruik had genomen toen het nog vrij was. Wie vóór 24 november 1993 rechtmatig exploitatiehandelingen verrichtte met betrekking tot een werk waarvan de termijn toen was verstreken en dat daarna weer onder de wet kwam te vallen, mag die handelingen voortzetten. Wie pas na die datum met de exploitatie begon, kan zich niet op dit lid beroepen. Wat precies als voortzetting geldt, omschrijft de wet niet nader; dat hangt af van de omstandigheden.

Een voorbeeld. Een schilder overleed in 1935. Naar de toen in Nederland geldende termijn van vijftig jaar na overlijden was zijn werk vanaf 1986 vrij, terwijl het in Duitsland, dat al een termijn van zeventig jaar kende, op 1 juli 1995 nog beschermd was. Een museumwinkel die in 1990 begon met de verkoop van ansichtkaarten met zijn schilderijen, zag het auteursrecht in Nederland herleven, tot het einde van 2005. Die kaartenverkoop mocht de winkel op grond van het vierde lid voortzetten. Of een nieuw soort product met dezelfde schilderijen nog als voortzetting geldt, regelt de wet niet uitdrukkelijk.

Wie profiteert van de herleving

Het vijfde lid wijst aan bij wie een herleefd of verlengd recht terechtkomt: bij degene die de laatste rechthebbende zou zijn geweest als de herleving niet had plaatsgevonden, tenzij partijen iets anders zijn overeengekomen. In de praktijk zijn dat vaak de erfgenamen van de maker, of de rechtsopvolger aan wie het recht destijds was overgedragen. Het recht valt dus niet toe aan degene die het werk toevallig als eerste weer uitgeeft.

In de praktijk

• Voor de rechthebbende. Ga na of het werk op 1 juli 1995 ergens binnen de Europese Unie of de Europese Economische Ruimte nog beschermd was. Zo ja, dan kan de familie of de rechtsopvolger nog steeds rechthebbende zijn, ook als in Nederland jarenlang van het tegendeel is uitgegaan.
• Voor de gebruiker. Baseer je nooit op een oude aanname dat een werk vrij is. Reken de termijn opnieuw uit met het overlijdensjaar van de maker als startpunt, en controleer of het werk destijds al werd geëxploiteerd door een ander.
• Voor beide partijen. Leg bij een herleefd recht schriftelijk vast wie als laatste rechthebbende geldt en welke oudere exploitatie mag doorlopen. Juist bij oude uitgaven is dat de discussie die anders jaren later opduikt.