Boek 4 Artikel 139 (4:139 BW)

Wie iets uit een nalatenschap krijgt onder een voorwaarde, heeft belang bij de uitkomst van die voorwaarde. Dat kan verleiden tot ingrijpen: de gebeurtenis tegenhouden zodat je houdt wat je hebt, of haar juist uitlokken zodat je krijgt wat je nog niet hebt. Dit artikel zorgt ervoor dat zulk gedrag niet hoeft te lonen. Als redelijkheid en billijkheid het verlangen, wordt de uitkomst omgedraaid: een tegengehouden voorwaarde geldt als vervuld, een uitgelokte voorwaarde als niet vervuld.

De twee gevallen

• De voorwaarde wordt tegengehouden: wie het vermaakte heeft zolang de voorwaarde niet is vervuld, belet de vervulling; dan kan de voorwaarde toch als vervuld gelden en verliest hij het vermaakte alsnog.

- De voorwaarde wordt uitgelokt: wie het vermaakte krijgt zodra de voorwaarde is vervuld, brengt die vervulling zelf teweeg; dan kan zij als niet vervuld gelden en krijgt hij niets.

De maatstaf van redelijkheid en billijkheid

De omkering volgt niet automatisch uit elk handelen dat invloed heeft op de voorwaarde. De wet koppelt haar aan de eis dat redelijkheid en billijkheid haar verlangen, en noemt verder geen vaste criteria. Of dat zo is, hangt af van de omstandigheden van het geval. Wel zegt de wettekst wie er moet hebben ingegrepen: in het eerste lid degene die het vermaakte heeft zolang de voorwaarde niet is vervuld, in het tweede lid degene die het krijgt zodra zij wel is vervuld. Gedrag van een buitenstaander zonder zo'n positie valt er niet onder.

Wie dit kan inroepen

Degene die door het gedrag van de ander nadeel lijdt, kan zich op deze regel beroepen. Dat is meestal de andere kant van de voorwaardelijke making: de verwachter die zijn moment ziet wegglijden, of de verkrijger die zijn erfdeel ziet verdwijnen door toedoen van degene die het daarna zou krijgen. Komen partijen er onderling niet uit, dan kan de rechter worden gevraagd te beoordelen wat er feitelijk is gebeurd en of redelijkheid en billijkheid de omkering verlangen.

Een erflater bepaalt dat zijn nicht de boerderij krijgt zodra die op de gemeentelijke monumentenlijst wordt geplaatst. Zijn neef, die de boerderij houdt zolang dat niet gebeurt, dient bezwaar op bezwaar in en houdt zo een aanwijzing tegen die er anders was gekomen. Verlangen redelijkheid en billijkheid dat, dan geldt de voorwaarde als vervuld en komt de boerderij alsnog aan de nicht toe.

In de praktijk

Zit u in een voorwaardelijke positie, leg dan vast wat u doet en waarom; dat helpt als later de vraag rijst of u de uitkomst hebt willen sturen. Merkt u dat de ander de zaak stuurt, verzamel dan feiten en houd de tijdlijn bij, want het gaat om het gedrag en niet alleen om de tekst van het testament. Bedenk ook dat er een grens in de tijd zit: artikel 4:140 BW laat voorwaarden niet eeuwig doorlopen. Is eenmaal duidelijk of de voorwaarde als vervuld of als niet vervuld geldt, dan volgt uit het testament wie het vermaakte uiteindelijk krijgt.