Boek 4 Artikel 83 (4:83 BW)

De wet noemt zelf een aantal gebeurtenissen waardoor de vordering van een legitimaris opeisbaar wordt: het overlijden van de echtgenoot, zijn faillissement en zijn schuldsanering. Die gronden gelden alleen als de nalatenschap is verdeeld overeenkomstig artikel 4:13 BW; buiten dat geval bepaalt het eerste lid van artikel 4:81 BW het moment, en kan pas zes maanden na het overlijden betaling worden verlangd. Dit artikel geeft de erflater de ruimte om daar bij testament andere omstandigheden aan toe te voegen. Hij kan de opeisbaarheid dus koppelen aan gebeurtenissen die hij zelf van belang vindt, zolang het gaat om het deel van de vordering dat ten laste van zijn echtgenoot of van zijn andere levensgezel komt.

Waar de bevoegdheid over gaat

Het artikel regelt uitsluitend het tijdstip van betaling, net als de artikelen 4:81 en 4:82 BW. De omvang van de legitieme portie staat er los van en kan langs deze weg niet worden verkleind. Ook de kring van personen is beperkt: het moet gaan om de echtgenoot of om de levensgezel met wie de erflater samenwoonde en een notariële samenlevingsovereenkomst had.

• Aanvullend. De erflater voegt gronden toe aan wat de wet al bepaalt; hij hoeft niet aan te sluiten bij de wettelijke gevallen.
• Alleen bij uiterste wilsbeschikking. Een mondelinge afspraak of een brief bij het testament volstaat niet.

- Beperkt tot een deel. De regeling werkt slechts voor het deel van de vordering dat de partner treft.

Wat een erflater hiermee doet

In de praktijk gebruiken erflaters deze ruimte om de langstlevende te beschermen zolang die de middelen echt nodig heeft, en om betaling wel mogelijk te maken zodra dat niet langer zo is. Denk aan de situatie waarin de partner hertrouwt, naar een zorginstelling verhuist of de gezamenlijke woning verkoopt. Zulke gebeurtenissen kunnen in het testament als moment van opeisbaarheid worden aangewezen.

De keerzijde voor het kind

Voor een legitimaris betekent dit dat het testament bepaalt wanneer hij zijn geld ziet, en dat kan lang duren. Zijn recht verdwijnt niet: de vordering blijft bestaan en wordt volgens artikel 4:84 BW onder omstandigheden verhoogd. Wel moet hij tijdig aanspraak maken, want de vervaltermijnen van artikel 4:85 BW lopen ongeacht de opeisbaarheid door.

Een voorbeeld

Een vrouw laat alles na aan haar echtgenoot en onterft haar dochter uit een eerdere relatie. In het testament bepaalt zij dat de vordering van de dochter opeisbaar wordt zodra haar echtgenoot de echtelijke woning verkoopt en verhuist. Zolang hij in het huis blijft wonen, hoeft hij niets te betalen; verkoopt hij, dan kan de dochter haar bedrag opeisen zonder dat zij hoeft te wachten op zijn overlijden.

In de praktijk

Laat zulke voorwaarden zorgvuldig formuleren: de gebeurtenis moet objectief vast te stellen zijn, anders ontstaat er later ruzie over de vraag of het moment is bereikt. Voor de legitimaris is het verstandig een afschrift van het testament op te vragen, zodat hij weet aan welke gebeurtenis zijn betaling hangt. Bij onenigheid over de uitleg van de bepaling beslist de rechtbank.