Boek 4 Artikel 72 (4:72 BW)

Een legitimaris kan de nalatenschap verwerpen en toch zijn legitieme portie opeisen, maar alleen als hij bij diezelfde verklaring laat weten dat hij die portie wenst te ontvangen; blijft dat achterwege, dan is hij volgens artikel 4:63 lid 3 BW ook zijn legitieme aanspraak kwijt. Doet hij het wel goed, dan maakt de hoofdregel van dit artikel verwerpen meestal alsnog weinig zinvol: de waarde van het erfdeel dat hij had kunnen aanvaarden, gaat ook dan van zijn legitieme portie af. Verwerpen levert hem dus geen hogere vordering op. Alleen wanneer de erfstelling met bepaalde lasten was bezwaard en hij snel verwerpt, geldt die aftrek niet.

De hoofdregel

Wie erfgenaam is en verwerpt, houdt niets uit de nalatenschap over, maar rekenkundig doet de wet alsof hij zijn erfdeel wel had gekregen. Dat voorkomt dat een legitimaris een bewust bescheiden erfdeel weigert om vervolgens een onverkorte geldvordering te kunnen instellen. De keuze om te verwerpen mag hij maken, maar zij verandert de omvang van zijn legitieme aanspraak niet.

Wanneer de aftrek wel vervalt

De uitzondering geldt voor de erfgenaam die iets krijgt waar hij niet vrij over kan beschikken. Twee gevallen noemt de wet:

• Een bezwaarde erfstelling. De goederen zijn nagelaten onder een voorwaarde, onder een last of onder een bewind.
• Bezwarende legaten. Ten laste van de legitimaris zijn legaten gemaakt die tot iets anders verplichten dan het betalen van een geldsom of het overdragen van goederen van de nalatenschap.

In deze gevallen krijgt de legitimaris geen vrij vermogen maar een gebonden positie. De wet vindt het dan redelijk dat hij die positie kan afwijzen zonder dat de waarde ervan op zijn portie in mindering komt.

De termijn van drie maanden

De uitzondering werkt alleen als de verwerping binnen drie maanden na de sterfdag gebeurt. Die termijn is kort en telt vanaf het overlijden, niet vanaf het moment waarop iemand het testament leest. Wie te laat verwerpt, verwerpt geldig, maar krijgt de waarde van de erfstelling alsnog van zijn legitieme portie afgetrokken. De kantonrechter kan deze termijn op grond van artikel 4:77 BW wel verlengen als er bijzondere omstandigheden zijn, ook nadat zij al is verstreken; zonder zo'n verlenging is het voordeel van de uitzondering verspeeld. De verwerping zelf gebeurt door een verklaring bij de griffie van de rechtbank. In diezelfde verklaring moet de legitimaris meteen laten weten dat hij zijn legitieme portie wenst te ontvangen; ontbreekt die toevoeging, dan gaat de legitieme aanspraak verloren (artikel 4:63 lid 3 BW) en heeft de hele afweging geen zin meer.

Een voorbeeld

Een moeder benoemt haar dochter tot erfgenaam, maar stelt haar erfdeel tot haar veertigste onder bewind. De dochter wil geen bewindvoerder boven zich en verwerpt. Doet zij dat binnen drie maanden na het overlijden, dan blijft de waarde van dat bezwaarde erfdeel buiten de aftrek en kan zij haar legitieme portie als vrije geldvordering opeisen. Wacht zij langer, dan raakt zij het erfdeel kwijt en wordt de waarde ervan toch van haar portie afgehaald.

In de praktijk

Bekijk direct na het overlijden of het testament een bewind, een voorwaarde of een last bevat, want de klok loopt vanaf de sterfdag. Weeg daarbij mee dat verwerpen ook betekent dat u geen zeggenschap meer heeft over de afwikkeling. De notaris kan de waarde van het bezwaarde erfdeel tegenover de berekende legitieme portie zetten; die vergelijking bepaalt of verwerpen binnen de termijn u werkelijk iets oplevert.