Artikel 1 Rechtsvordering (1 Rv)

Zodra er iets buitenlands aan een geschil zit, komt eerst een andere vraag dan wie gelijk heeft: mag een Nederlandse rechter de zaak eigenlijk behandelen? Die vraag heet rechtsmacht. Denk aan een gedaagde die in Duitsland woont, een levering die in Spanje had moeten plaatsvinden of een kind dat in Polen zijn vaste verblijf heeft. Artikel 1 Rv opent de reeks bepalingen die daarover gaan, en doet dat met een rangorde: alles wat hierna in deze afdeling staat, geldt alleen voor zover verdragen en Europese regelgeving de zaak niet zelf al regelen.

Rechtsmacht is iets anders dan bevoegdheid

Twee vragen worden voortdurend door elkaar gehaald. De eerste is of de Nederlandse rechtspraak als geheel over het geschil mag oordelen. De tweede is welke Nederlandse rechter dat binnen ons land moet doen: die van de woonplaats van de gedaagde, die van de plaats waar het werk werd verricht, de kantonrechter of de gewone kamer van de rechtbank. Dat laatste is de bevoegdheid, en die staat verderop in dit wetboek. Pas als de eerste vraag met ja is beantwoord, komt de tweede aan bod. Wordt de eerste met nee beantwoord, dan verklaart de rechter zich onbevoegd en komt de inhoud van de zaak niet ter sprake.

Wat voorgaat op deze wet

• Verdragen. Nederland is partij bij verdragen die zelf aanwijzen welk land bevoegd is, bijvoorbeeld voor internationaal vervoer of voor kinderontvoering. Die afspraken gaan voor.
• Europese verordeningen. Voor veel handelszaken en familiezaken wijst Europese regelgeving rechtstreeks de bevoegde rechter aan. Ook die regels gaan voor op de artikelen 2 tot en met 14 Rv.
• De volkenrechtelijke immuniteit. Het artikel verwijst daarnaast naar de Wet algemene bepalingen. Daarin is verankerd dat vreemde staten en bepaalde internationale organisaties niet zomaar voor een Nederlandse rechter kunnen worden gedaagd.

Blijft er na die voorrangsregels ruimte over, dan pakt deze wet het op. De artikelen die volgen vormen dus het vangnet voor de gevallen die geen verdrag en geen verordening bestrijkt.

Een voorbeeld

Een Nederlandse aannemer wil betaling van een klant in België. Hij vraagt zich af of hij in Nederland kan dagvaarden. De volgorde die artikel 1 Rv voorschrijft, dwingt hem eerst te kijken of Europese regelgeving deze zaak al toewijst. Doet die dat, dan is de discussie daarmee beslecht en heeft het geen zin te betogen dat de Nederlandse regeling een ander antwoord geeft. Pas als geen enkele voorrangsregel de zaak raakt, mag hij zich beroepen op de gronden die hierna in de wet staan.

In de praktijk

Voor wie een procedure begint betekent dit dat de dagvaarding of het verzoekschrift moet uitleggen waarop de rechtsmacht wordt gebaseerd, en dat die onderbouwing bij de juiste bron begint. Voor wie wordt aangesproken is het omgekeerde belangrijk: het ontbreken van rechtsmacht is een verweer dat aan het begin van de procedure moet worden gevoerd, voordat inhoudelijk wordt gereageerd. Wie zich zonder voorbehoud inhoudelijk verweert, kan later moeilijk volhouden dat de Nederlandse rechter er niet over ging.

De rechter toetst de rechtsmacht overigens ook uit zichzelf. Ook als geen van beide partijen het punt opwerpt, moet hij nagaan of hij aan de zaak toe mag komen.