Artikel 42 Rechtsvordering (42 Rv)

Het openbaar ministerie kennen de meeste mensen uit het strafrecht, maar het heeft ook in civiele zaken een rol. Dit artikel geeft daarvoor de basis: het openbaar ministerie mag alle stukken die op een zaak betrekking hebben inzien en mag op elke zitting aanwezig zijn. Die bevoegdheden gelden in beide hoedanigheden waarin het in een civiele zaak kan optreden: het kan zelf partij zijn, maar veel vaker kijkt het mee zonder een eigen vordering, omdat er in bepaalde zaken een algemeen belang op het spel kan staan dat partijen zelf niet vertegenwoordigen.

Wat de bevoegdheid inhoudt

• Inzage. Alle op de zaak betrekking hebbende stukken mogen worden ingezien; daarvoor is geen toestemming van partijen nodig.
• Aanwezigheid. Het openbaar ministerie mag op elke zitting in de zaak tegenwoordig zijn, zonder dat het daarvoor door een partij of door de rechter hoeft te worden uitgenodigd.

- Stukken inbrengen. Op verzoek van de rechter of van een partij kunnen stukken waarover het beschikt in de procedure worden gebracht.

De gemotiveerde weigering

Bij dat laatste zit een waarborg. Wordt een verzoek om stukken in te brengen niet ingewilligd, dan moet die weigering worden gemotiveerd. Dat is van belang omdat het openbaar ministerie soms over informatie beschikt die voor een civiele zaak van doorslaggevend gewicht kan zijn, terwijl er tegelijk redenen kunnen zijn om die niet te delen, bijvoorbeeld omdat er een strafrechtelijk onderzoek loopt. Door de motiveringsplicht kunnen de rechter en de partijen die afweging in elk geval volgen.

Bij de Hoge Raad

In cassatie wordt de rol vervuld door de procureur-generaal bij de Hoge Raad. Voor hem gelden dezelfde bevoegdheden tot inzage en aanwezigheid. Zijn belangrijkste taak in civiele zaken is echter een andere: het nemen van een conclusie, een onafhankelijk en openbaar advies aan de raadsheren over hoe de zaak volgens hem zou moeten worden beslist. De Hoge Raad is daaraan niet gebonden, en partijen kunnen op de conclusie reageren.

Wanneer u dit tegenkomt

In de meeste civiele zaken tussen twee partijen speelt het openbaar ministerie geen rol. Waar het wel in beeld komt, gaat het om onderwerpen met een uitgesproken publiek belang: zaken over de staat van personen, over het functioneren van rechtspersonen, of zaken waarin het toezicht op een beroepsgroep aan de orde is. De aanwezigheid betekent niet dat er iets strafbaars speelt; het is een andere hoedanigheid dan die van vervolgende instantie.

Neem een concreet geval. In een zaak waarin de rechtsgeldigheid van een rechtshandeling ter discussie staat en waarin ook een strafrechtelijk onderzoek loopt, vraagt een partij de rechter om het openbaar ministerie te laten inbrengen wat het over die gebeurtenissen weet. Wordt dat verzoek niet ingewilligd, dan moet daarvoor een reden worden gegeven; de partij weet dan waar zij aan toe is en kan haar bewijsvoering daarop inrichten.

In de praktijk

Ziet u bij uw zitting iemand namens het openbaar ministerie zitten, dan is dat geen aanwijzing dat u ergens van wordt verdacht. Wilt u dat stukken waarover het beschikt in uw zaak worden gebracht, richt uw verzoek dan tot de rechter en leg uit welk stuk u bedoelt en waarom het voor de beslissing van belang is. Hoe concreter het verzoek, hoe beter het openbaar ministerie kan nagaan welk stuk wordt bedoeld.