Boek 6 Artikel 211 (6:211 BW)

Artikel 6:211 BW gaat over een bijzondere situatie na een nietige overeenkomst. Nietig betekent dat de overeenkomst van meet af aan geen werking heeft, bijvoorbeeld wegens strijd met een dwingende wetsbepaling, de goede zeden of de openbare orde (artikel 3:40 BW), zodat alles wat op grond daarvan is gepresteerd zonder rechtsgrond is verricht en in beginsel moet worden teruggedraaid. Soms is dat aan één kant onmogelijk, terwijl de rechter aan die prestatie ook geen geldswaarde behoort te verbinden. Dit artikel voorkomt dat de afwikkeling dan eenzijdig uitpakt.

Het probleem

Stel dat de ene partij iets heeft gepresteerd dat naar zijn aard niet kan worden teruggedraaid, en dat de rechter er ook geen bedrag aan hoort te koppelen omdat de aard van die prestatie zich tegen waardering verzet. De andere partij heeft wel iets betaald of geleverd dat gewoon terug kan. Zou alleen die laatste vordering worden toegewezen, dan krijgt de een alles terug en houdt de ander niets over, terwijl beiden aan dezelfde ongeldige afspraak hebben meegewerkt.

De oplossing

Het eerste lid voorkomt die uitkomst door ook de vordering van de andere partij uit te sluiten. Die uitsluiting is niet onvoorwaardelijk: zij geldt alleen voor zover toewijzing van de vordering in strijd met redelijkheid en billijkheid zou zijn. Daarmee beslist de rechter niet alleen of de vordering wordt afgewezen, maar ook in welke mate.

Wat dat voor de eigendom betekent

Het tweede lid gaat over het geval dat op grond van de nietige overeenkomst een goed is overgedragen en terugvordering daarvan door het eerste lid is uitgesloten. Voor dat geval bepaalt de wet dat de nietigheid van de overeenkomst niet de nietigheid van de overdracht meebrengt. De overdracht blijft dan in stand. Het eerste en het tweede lid wijzen daardoor in dezelfde richting: het goed blijft waar het is, zowel wat de vordering tot teruggave betreft als wat de eigendom betreft.

Welke vorderingen worden uitgesloten

De uitsluiting van het eerste lid raakt twee soorten vorderingen van de partij die de tegenprestatie verrichtte: de vordering tot ongedaanmaking van die tegenprestatie, en de vordering tot vergoeding van de waarde daarvan. Voor de toepassing moeten drie gegevens samenkomen. Er moet sprake zijn van een nietige overeenkomst, de prestatie van de wederpartij moet naar haar aard niet ongedaan kunnen worden gemaakt, en die prestatie mag ook niet in rechte op geld behoren te worden gewaardeerd. Ontbreekt een van die drie, dan biedt dit artikel geen grond om de vordering af te wijzen.

In de praktijk

Het artikel ziet alleen op nietige overeenkomsten en alleen op prestaties die zowel niet ongedaan kunnen worden gemaakt als niet in geld behoren te worden gewaardeerd. Zijn die voorwaarden niet vervuld, dan gelden de gewone regels over onverschuldigde betaling en waardevergoeding. Zijn ze wel vervuld, dan hangt het lot van de vordering tot terugbetaling of teruggave af van de toets naar redelijkheid en billijkheid uit het eerste lid.