Boek 3 Artikel 118 (3:118 BW)

Wie een goed onder zich heeft en zich daarbij gedraagt als degene aan wie het toebehoort, is bezitter. Dit artikel zegt wanneer zo'n bezitter te goeder trouw is: hij moet zichzelf voor de rechthebbende houden en hij moet dat ook redelijkerwijs mogen doen. Goede trouw is hier dus niet hetzelfde als eerlijk bedoelen. Het gaat om niet weten en om niet hoeven weten. Het onderscheid werkt door op veel plaatsen in dit boek: bij verkrijging van een goed van iemand die niet bevoegd was, bij verjaring, en bij de afrekening van vruchten en kosten wanneer het goed alsnog moet worden teruggegeven.

De twee eisen naast elkaar

De eerste eis is persoonlijk. De bezitter moet er werkelijk van uitgaan dat het goed van hem is. Wie weet dat zijn verkoper er niet over mocht beschikken, of wie weet dat er nog een ander recht op rust, valt meteen af. De tweede eis is zakelijker: die overtuiging moet ook houdbaar zijn tegen de achtergrond van wat de bezitter wist en van wat hij behoorde te weten. Beide eisen moeten vervuld zijn; een oprechte maar onnadenkende overtuiging is niet genoeg.

Bij die tweede eis speelt onderzoek een grote rol. Van iemand die een dure machine ver onder de waarde koopt van een verkoper zonder papieren, mag worden verwacht dat hij navraag doet. Doet hij dat niet, dan geldt hij als iemand die het gebrek behoorde te kennen en is hij niet te goeder trouw. De maatstaf is dus niet alles wat bij denkbaar speurwerk aan het licht zou komen, maar wat in de gegeven situatie van hem mocht worden gevergd. Hoeveel onderzoek redelijk is, hangt af van het soort goed, van de prijs en van de omstandigheden. Bij alledaagse winkelaankopen wordt weinig verwacht, bij ongebruikelijke transacties veel.

Eenmaal te goeder trouw

Het tweede lid voegt daar een belangrijke regel aan toe: wie eenmaal te goeder trouw is, wordt geacht dat te blijven. Zonder die regel zou elke bezitter zijn positie al kwijtraken bij het eerste gerucht dat er iets mis is met zijn recht. Die regel werkt maar één kant op. Zij verhindert dat wetenschap van later datum een al bestaande goede trouw wegneemt, maar zij sluit niet uit dat goede trouw pas ná de verkrijging ontstaat. Wordt het gebrek dat aan de verkrijging kleefde alsnog hersteld, zodat de bezitter zich van dan af redelijkerwijs voor rechthebbende mag houden, dan treden vanaf dat tijdstip ook de rechtsgevolgen in die aan zulk bezit zijn verbonden.

Dat betekent niet dat er daarna niets meer verandert. Roept de rechthebbende zijn recht tegen de bezitter in, dan gaat voor de afrekening van vruchten en kosten vanaf dat tijdstip hetzelfde regime gelden als voor de bezitter die niet te goeder trouw is; artikel 3:121 BW regelt dat. De goede trouw blijft dan wel bestaan voor andere doeleinden, maar de bezitter kan zich niet meer gedragen alsof er niets aan de hand is.

Wie moet wat bewijzen

Het derde lid legt het bewijs neer waar het praktisch het meest uitmaakt. Goede trouw wordt vermoed aanwezig te zijn. Wie stelt dat de bezitter niet te goeder trouw was, moet dat aantonen. De bezitter hoeft dus niet uit te leggen waarom hij niets vermoedde; de ander moet laten zien dat hij het wel wist of had moeten weten.

Neem een tweedehands bestelbus die iemand van een particulier koopt, met kentekenbewijs en sleutels erbij, tegen een normale prijs. Later blijkt dat de verkoper de bus zelf onder eigendomsvoorbehoud had gekregen en dus niet vrij over de bus kon beschikken. De leverancier die de bus opeist, zal moeten onderbouwen dat de koper op iets had moeten letten: een prijs die uit de toon viel, papieren die niet sloten, of signalen dat de bus nog niet was afbetaald. Lukt dat niet, dan blijft het vermoeden overeind. Was de bus daarentegen gestolen, dan geldt de eigen regeling van artikel 3:86 BW, die de bestolen eigenaar gedurende de daar gestelde termijn ook tegenover een koper te goeder trouw een opeisingsrecht geeft; in dat geval beslist het vermoeden van dit artikel de zaak dus niet.

In de praktijk

Voor de koper betekent dit artikel vooral: kijk voordat je betaalt. Meestal draait het om zijn positie op het moment van verkrijging, en juist dan is er nog gelegenheid om vragen te stellen en papieren te bekijken. Wie dat nalaat bij een aankoop die opvallend afwijkt van het gewone, kan zich later niet met succes op onwetendheid beroepen.

Voor de rechthebbende die zijn goed terugzoekt geldt het spiegelbeeld. Hij draagt het bewijsrisico op dit punt, en hij doet er verstandig aan zijn recht zo snel mogelijk uitdrukkelijk in te roepen, want dat moment bepaalt vanaf wanneer de bezitter de vruchten en de opbrengsten niet langer mag houden.