- Pandrecht op een tegen een of meer bepaalde personen uit te oefenen recht dat niet aan toonder of order luidt, of op het vruchtgebruik van een zodanig recht kan ook worden gevestigd bij authentieke of geregistreerde onderhandse akte, zonder mededeling daarvan aan die personen, mits dit recht op het tijdstip van de vestiging van het pandrecht reeds bestaat of rechtstreeks zal worden verkregen uit een dan reeds bestaande rechtsverhouding.
- Het tweede lid van artikel 237 is van overeenkomstige toepassing.
- Wanneer de pandgever of de schuldenaar in zijn verplichtingen jegens de pandhouder tekortschiet of hem goede grond geeft te vrezen dat in die verplichtingen zal worden tekortgeschoten, is deze bevoegd van de verpanding mededeling te doen aan de in het eerste lid genoemde personen. Pandhouder en pandgever kunnen overeenkomen dat deze bevoegdheid op een ander tijdstip ingaat.
- Artikel 88 geldt slechts voor de pandhouder wiens recht overeenkomstig lid 1 is gevestigd, indien hij te goeder trouw is op het tijdstip van de in lid 3 bedoelde mededeling.
- Indien het pandrecht is gevestigd op een geldvordering als bedoeld in artikel 83 lid 3, eerste zin, wordt de mededeling, bedoeld in lid 3, schriftelijk gedaan. De voorgaande zin is niet van toepassing indien het pandrecht is gevestigd op een geldvordering als bedoeld in artikel 83 lid 4.
Boek 3 Artikel 239 (3:239 BW)
Stil pandrecht op een vordering op naam
Wettekst
Toelichting
Ondernemers financieren zich met hun debiteuren, en dit artikel maakt dat mogelijk. Verpand kan worden ieder recht dat tegen een of meer bepaalde personen kan worden uitgeoefend en niet aan toonder of order luidt — in de praktijk vooral de vordering op naam, maar bijvoorbeeld ook een aandeel op naam, en daarnaast het vruchtgebruik van zo'n recht. Dat gebeurt bij notariële of geregistreerde onderhandse akte, zonder dat degene tegen wie het recht loopt er iets van hoort: een stil pandrecht. Pas als het misgaat of dreigt mis te gaan, mag de pandhouder de verpanding meedelen, en vanaf dat moment verandert er veel.
De voorwaarde: bestaand of bijna bestaand
Niet elke toekomstige vordering kan stil worden verpand. De vordering moet er op het moment van vestiging al zijn, of rechtstreeks voortvloeien uit een rechtsverhouding die dan al bestaat. Een lopend contract met een afnemer is zo'n rechtsverhouding: de facturen die daaruit nog zullen ontstaan, kunnen mee. Vorderingen op klanten die er nog niet zijn en waarmee nog geen enkele band bestaat, vallen erbuiten. Ondernemers ondervangen dat door periodiek een nieuwe pandlijst te registreren.
Stil of openbaar
Het verschil tussen een stil en een openbaar pandrecht zit in de manier van vestigen: voor een openbaar pandrecht is mededeling aan de schuldenaar nodig om het recht te doen ontstaan, voor een stil pandrecht is de akte genoeg. Daaraan hangt een praktisch gevolg. Zolang niet is meegedeeld, blijft de pandgever op grond van artikel 3:246 lid 1 BW bevoegd zijn vorderingen te innen: zijn klanten betalen gewoon aan hem en merken niets. Doet de pandhouder mededeling, dan gaat die bevoegdheid naar hem toe en moeten de klanten voortaan aan hem betalen. Voor een ondernemer is dat ingrijpend, want zijn klanten weten dan dat er iets aan de hand is.
Wanneer mag worden meegedeeld
De pandhouder mag meedelen zodra de pandgever of de schuldenaar zijn verplichtingen tegenover hem niet nakomt, of hem gegronde reden geeft te vrezen dat het die kant op gaat. Partijen kunnen samen afspreken dat die bevoegdheid op een ander moment ingaat. Bij bepaalde geldvorderingen schrijft de wet voor dat de mededeling schriftelijk gebeurt. Verder geldt ook hier de verklaringsplicht uit artikel 3:237 BW: de pandgever verklaart in de akte dat hij bevoegd is en welke beperkte rechten er op de vordering rusten.
Als de pandgever onbevoegd was
Bij een stil pandrecht gelden voor de bescherming tegen onbevoegdheid van de gever twee eisen tegelijk. Artikel 3:88 BW stelt zelf al de eis van goede trouw op het moment waarop het recht wordt verkregen, en lid 4 legt de stille pandhouder op dat hij die goede trouw ook nog heeft wanneer hij mededeling doet. Wie al wist hoe het zat toen de akte werd opgemaakt, valt dus net zo goed buiten de boot als wie het in de tussentijd hoort. Ver reikt die bescherming bovendien niet: zij helpt alleen wanneer de pandgever onbevoegd is doordat een eerdere overdracht ongeldig was om een andere reden dan onbevoegdheid. Was de vordering simpelweg al geldig overgedragen of verpand, dan biedt zij ook aan een pandhouder te goeder trouw niets.
Een voorbeeld. Een groothandel verpandt stil al zijn openstaande facturen aan de bank. De klanten betalen maandenlang gewoon aan de groothandel. Als de betalingen aan de bank stokken, schrijft de bank alle afnemers aan met de mededeling dat er een pandrecht rust op hun facturen en dat zij voortaan aan haar moeten betalen. Een afnemer die daarna toch aan de groothandel betaalt, loopt het risico nog een keer te moeten betalen.
In de praktijk
Voor de ondernemer betekent dit dat zijn debiteurenportefeuille de motor onder zijn krediet is, en tegelijk het eerste wat hij kwijt is als het misgaat. Voor de afnemer betekent het dat een mededeling van een bank serieus moet worden genomen: betalen aan de verkeerde partij is een dure vergissing.
Relevante jurisprudentie
Deze uitspraken bepalen hoe dit artikel wordt toegepast.
-
Hoe nauwkeurig moet de pandakte de vorderingen omschrijven?
Een bank had vorderingen stil verpand en de akte ter registratie aangeboden; betwist werd of de omschrijving van de vorderingen nauwkeurig genoeg was en op welk moment de registratie werkte. De Hoge Raad besliste dat de vorderingen niet in de akte zelf gespecificeerd hoeven te worden: voldoende is dat de akte zodanige gegevens bevat dat eventueel achteraf kan worden vastgesteld om welke vorderingen het gaat. De registratie dient alleen om antedatering tegen te gaan en stelt geen extra eisen; het tijdstip van aanbieding ter registratie is bepalend.
-
Zijn de gronden van artikel 47 uit te breiden?
Een bank had haar zekerheid op handelsvorderingen vormgegeven met een raamovereenkomst en daarna per fax toegezonden debiteurenlijsten, die werden geregistreerd. De curator betwistte dat daarmee geldige pandrechten waren gevestigd. De Hoge Raad oordeelde dat registratie van een faxkopie van een onderhandse akte volstaat en dat het origineel niet hoeft te worden geregistreerd. Ook hoeft de akte niet met zoveel woorden te zeggen dat zij tot verpanding strekt: voldoende is dat de verkrijger daaruit redelijkerwijs heeft mogen begrijpen dat zij daartoe was bedoeld.
-
Volstaat een generieke omschrijving van vorderingen?
In de pandakte waren de verpande vorderingen alleen generiek aangeduid, als alle vorderingen die op het moment van ondertekening bestonden. De Hoge Raad besliste dat zo'n generieke omschrijving tot een geldige verpanding kan leiden: het generieke karakter en het ontbreken van nadere specificatie staan niet in de weg aan voldoende bepaaldheid, zolang aan de hand van de akte kan worden vastgesteld welke vorderingen zijn verpand. De eis van bepaaldheid mag dus niet streng worden uitgelegd.
-
Mag een verzamelpandakte generiek zijn?
Een bank verpandde met een dagelijkse verzamelpandakte, op grond van een volmacht, de vorderingen van al haar kredietnemers tegelijk. De Hoge Raad besliste dat de losse onderdelen van die constructie niet in strijd zijn met de wet: dat de namen van de pandgevers niet in de akte staan en zij alleen generiek zijn omschreven, staat aan een geldige verpanding niet in de weg. Voor het bepaaldheidsvereiste is nodig maar ook voldoende dat de akte zulke gegevens bevat dat, eventueel achteraf, kan worden vastgesteld om welke vorderingen het gaat. Omdat art. 3:98 BW de regels over overdracht van overeenkomstige toepassing verklaart op de vestiging van een beperkt recht, geldt die eis van art. 3:84 lid 2 BW ook hier.
-
Wanneer is er een 'andere rechtsverhouding'?
Stil verpand waren de vorderingen uit een bouwcontract voor een binnenvaarttanker; later werd de opdracht bij aanvullende overeenkomst beperkt tot alleen het casco. De vraag was of daardoor een nieuwe rechtsverhouding was ontstaan, zodat de nieuwe vorderingen buiten het pandrecht zouden vallen. De Hoge Raad vond het oordeel dat dit zo was onbegrijpelijk: uit de aanvullende overeenkomst bleek juist dat partijen hun bestaande contractuele verhouding in aangepaste vorm wilden voortzetten. Een wijziging van de afgesproken prestatie maakt dus niet zonder meer dat sprake is van een andere rechtsverhouding in de zin van dit artikel.
Uitspraken via rechtspraak.nl. De samenvattingen zijn van de redactie.