Boek 3 Artikel 168 (3:168 BW)

Deelgenoten moeten het samen eens worden over de vraag wie het gemeenschappelijke goed gebruikt, wie het beheert en wie welke lasten draagt. Dit artikel geeft hun de ruimte om dat onderling te regelen, en biedt een uitweg wanneer dat niet lukt: de kantonrechter kan dan zelf een regeling treffen. Daarmee is dit een van de belangrijkste bepalingen bij vastgelopen gemeenschappen, bijvoorbeeld na een relatiebreuk of bij een nalatenschap waarin de erfgenamen niet met elkaar door één deur kunnen.

Eerst de eigen afspraak

Het eerste lid stelt de onderlinge overeenkomst voorop. Deelgenoten kunnen het genot, het gebruik en het beheer van hun gemeenschappelijke goederen regelen zoals zij dat willen. Dat kan vormvrij: van een uitgebreid contract tussen vennoten tot een korte afspraak op papier tussen twee erfgenamen over wie er in het huis blijft en wie de hypotheekrente betaalt.

Zo'n regeling is niet vrijblijvend. Het vierde lid bepaalt dat zij ook bindend is voor de rechtverkrijgenden van een deelgenoot: draagt een deelgenoot zijn aandeel over of overlijdt hij, dan is zijn opvolger aan dezelfde regeling gebonden. Dat maakt een afspraak duurzaam. Gaat het om een registergoed, dan geldt daarbij wel een voorwaarde: de regeling kan pas tegen een verkrijger worden ingeroepen nadat zij in de openbare registers is ingeschreven. Blijft inschrijving achterwege, dan kan een verkrijger die haar niet kende zich daarop beroepen, en bij woningen is dat allerminst een uitzondering.

Als de deelgenoten er niet uitkomen

Ontbreekt een overeenkomst, dan kan de meest gerede partij zich tot de kantonrechter wenden. Dat kan iedere deelgenoot zijn die er belang bij heeft dat er duidelijkheid komt. De kantonrechter kan een regeling treffen en zo nodig de goederen onder bewind stellen, zodat een bewindvoerder het beheer overneemt.

De maatstaf is de billijkheid. De kantonrechter houdt rekening met de belangen van alle partijen en ook met het algemeen belang. Hij kan dus bepalen wie het goed mag gebruiken, tegen welke vergoeding, wie het onderhoud regelt en hoe de kosten worden verdeeld. Bij een woning na een relatiebreuk gaat het vaak precies daarover: wie blijft er wonen en wat betaalt die aan de ander.

Wijzigen en beëindigen

Omstandigheden veranderen. Het derde lid maakt het daarom mogelijk een bestaande regeling door de kantonrechter te laten wijzigen of buiten werking te laten stellen wegens onvoorziene omstandigheden. De drempel ligt daarmee hoger dan bij elke tegenvaller: het moet gaan om omstandigheden waarin de regeling nu juist niet voorziet. Verlies van inkomen, ziekte of een ingrijpende verandering rond het goed kan daaronder vallen, maar alleen wanneer daarmee bij het treffen van de regeling geen rekening is gehouden. Wie zoiets kan aanwijzen, zit dus niet voor altijd vast aan wat ooit is bepaald of afgesproken.

Een bewind dat op deze grond is ingesteld, volgt de regels over bewind uit Boek 4, voor zover de kantonrechter niet anders bepaalt. De kantonrechter houdt daarbij ruimte om de beloning van de bewindvoerder anders te regelen wanneer bijzondere omstandigheden daartoe aanleiding geven, en hij kan altijd zekerheidstelling bevelen. Het bewind kan worden opgeheven door een gezamenlijk besluit van de deelgenoten of, op verzoek van één van hen, door de kantonrechter.

Een voorbeeld. Twee ex-partners zijn samen eigenaar van een woning. De een woont er met de kinderen, de ander betaalt mee aan de hypotheek maar heeft geen sleutel meer. Ze komen er niet uit. De kantonrechter kan bepalen dat de een het uitsluitend gebruik houdt, dat daar een gebruiksvergoeding tegenover staat en hoe de lasten worden verdeeld, in afwachting van de verdeling of de verkoop.

In de praktijk

Een regeling is er niet om de verdeling te vervangen, maar om de tussentijd leefbaar te houden. Zij bepaalt hoe er met het goed wordt omgegaan zolang de gemeenschap voortduurt. Wie een langdurige gemeenschap voorziet, doet er goed aan die afspraken vooraf te maken, want achteraf regelen kost tijd en geld.

Blijft overleg zonder resultaat, dan is de gang naar de kantonrechter een reële en betrekkelijk toegankelijke stap. Belangrijk is een concreet voorstel op tafel te leggen: hoe het gebruik eruit moet zien, welke vergoeding daar tegenover staat en wie de lasten draagt.