Boek 3 Artikel 215 (3:215 BW)

Soms is het genot van de vruchten niet genoeg en moet de vruchtgebruiker ook de goederen zelf kunnen aanspreken. Dat gebeurt vaak bij een langstlevende partner die van het vermogen moet kunnen leven. Dit artikel regelt zo'n vruchtgebruik met de bevoegdheid tot vervreemding en vertering: wat er mag, wie er eventueel toestemming voor moet geven, en hoe er aan het einde wordt afgerekend.

Wat de bevoegdheid inhoudt

De bevoegdheid kan bij de vestiging worden gegeven of daarna. Zij kan geheel of gedeeltelijk zijn: het is mogelijk haar te beperken tot bepaalde goederen of tot een bepaald bedrag per jaar. De vruchtgebruiker mag dan meer dan alleen genieten; hij mag goederen omzetten in geld en dat geld ook opmaken.

Voor de hoofdgerechtigde betekent dit dat zijn positie onzeker wordt. Hij blijft rechthebbende, maar wat hij aan het einde terugkrijgt, hangt af van wat er over is. Dat is de prijs voor de zekerheid die de vruchtgebruiker krijgt, en het is precies daarom een keuze die bewust en met open ogen moet worden gemaakt.

Afrekenen aan het einde

Het eerste lid regelt het slotstuk. Bij het einde van het vruchtgebruik kan de hoofdgerechtigde afgifte vorderen van de goederen die in vruchtgebruik zijn gegeven of van wat daarvoor in de plaats is getreden. De vruchtgebruiker of zijn rechtverkrijgenden komen daaronder alleen uit voor zover zij bewijzen dat de goederen zijn verteerd of door toeval zijn tenietgegaan.

Die bewijslast is beslissend. Wie niet kan laten zien waar het vermogen is gebleven, moet afgeven. Het loont dus om de bestedingen bij te houden, zeker over een lange periode en zeker wanneer de erfgenamen van de vruchtgebruiker later met de afrekening worden geconfronteerd. De beschrijving en de jaarlijkse opgave uit artikel 3:205 BW vormen daarvoor het geraamte.

Toestemming en kleine geschenken

Het tweede lid maakt het mogelijk tegenwicht in te bouwen. Bij de verlening van de bevoegdheid kunnen een of meer personen worden aangewezen wier toestemming nodig is voor vervreemding en vertering. Staat het vruchtgebruik onder bewind, dan zijn beide handelingen afhankelijk van de medewerking van de bewindvoerder. Zo blijft er controle zonder dat de vruchtgebruiker in de knel komt.

Het derde lid bevat een kleine maar praktische regel: wie de bevoegdheid tot vervreemding en vertering heeft, mag de goederen ook voor gebruikelijke kleine geschenken bestemmen. Een verjaardagscadeau voor een kleinkind of een gift bij een bijzondere gelegenheid hoort daarbij. Grotere schenkingen vallen er niet onder; die raken het vermogen dat voor de hoofdgerechtigde is bestemd.

Een voorbeeld. Een langstlevende partner krijgt het vruchtgebruik van het gehele vermogen, met de bevoegdheid om te vervreemden en te verteren, waarbij de toestemming van een aangewezen neutrale derde nodig is voor bedragen boven een afgesproken grens. Zij kan zo van het vermogen leven. Bij haar overlijden vorderen de kinderen afgifte van wat er over is; voor wat verdwenen is, moet worden aangetoond dat het is verteerd.

In de praktijk

Wie zo'n bevoegdheid verleent, doet er goed aan haar af te bakenen: welke goederen, tot welk bedrag, en wie moet meekijken. Een onbeperkte bevoegdheid zonder tegenwicht laat de hoofdgerechtigde met lege handen achter.

Voor de vruchtgebruiker is de kernboodschap: administreer. Niet omdat er wantrouwen is, maar omdat de wet het bewijs van vertering bij hem legt en dat bewijs jaren later moet worden geleverd, mogelijk door zijn erfgenamen.