Tenzij uit de wet anders voortvloeit, zijn rechtshandelingen die niet in de voorgeschreven vorm zijn verricht, nietig.
Boek 3 Artikel 39 (3:39 BW)
Nietigheid bij het missen van een voorgeschreven vorm
Wettekst
Toelichting
Vorm is in het vermogensrecht meestal vrij, maar niet altijd. Waar de wet een bepaalde vorm voorschrijft, is die vorm geen advies. Dit artikel verbindt daaraan het zwaarste gevolg: een rechtshandeling die niet in de voorgeschreven vorm is verricht, is nietig, tenzij uit de wet iets anders volgt. Nietig betekent dat de handeling er nooit is geweest; niemand hoeft haar te vernietigen en niemand kan zich erop beroepen.
Waarom de wet soms een vorm eist
- Bezinning. Een zware vorm dwingt tot nadenken voordat iemand zich bindt.
- Bewijs. Een schriftelijk stuk maakt achteraf duidelijk wat er is afgesproken.
- Kenbaarheid. Bij registergoederen zorgt de notariële akte met inschrijving ervoor dat derden de rechtstoestand kunnen zien.
- Deskundige tussenkomst. Waar een notaris moet worden ingeschakeld, wordt de handeling meteen op juistheid getoetst.
Nietig, niet vernietigbaar
Het verschil is groot. Bij nietigheid is er van rechtswege niets tot stand gekomen: er is geen termijn, geen inroeping en geen keuze. Bij vernietigbaarheid geldt de handeling totdat iemand haar aantast. Wie een vormvoorschrift mist, kan dus niet later alsnog kiezen om de handeling in stand te laten. Een gebrek kan wel worden geheeld: wordt het gemiste wettelijke vereiste alsnog vervuld terwijl de onmiddellijk belanghebbenden de handeling in de tussentijd als geldig hebben aangemerkt, dan is zij op grond van artikel 3:58 BW bekrachtigd.
De uitzondering staat in het artikel zelf: tenzij uit de wet anders voortvloeit. Verbindt de wet aan het ontbreken van een bepaalde vorm een ander gevolg, dan gaat dat gevolg voor op de nietigheid van dit artikel.
Wat er dan nog rest
Nietigheid van de handeling betekent niet dat er tussen partijen niets speelt. Wat al is gepresteerd, is zonder rechtsgrond gepresteerd en kan worden teruggevorderd. Ook kan artikel 3:42 BW uitkomst bieden: beantwoordt de strekking van de nietige handeling voldoende aan die van een andere, wel geldige handeling, dan kan die andere handeling in de plaats komen.
Een voorbeeld. Twee partijen leggen de verkoop van een perceel vast in een keurig ondertekende onderhandse akte en gaan ervan uit dat het daarmee geregeld is. Voor de overdracht van een registergoed schrijft de wet echter een notariële akte met inschrijving voor. Zonder die stap is er geen overdracht: de koper is geen eigenaar geworden, hoeveel er ook is betaald. Hij houdt een vordering op de verkoper om alsnog mee te werken.
In de praktijk
Vóór het tekenen is de vraag of de wet voor deze handeling een vorm eist. Een vormgebrek achteraf herstellen vergt dat de handeling alsnog in de juiste vorm wordt verricht of dat aan de voorwaarden van artikel 3:58 BW is voldaan.
Blijkt achteraf dat de vorm ontbrak, dan is de handeling nietig, tenzij de wet een ander gevolg geeft. Daarna komen twee vragen op: kan de handeling alsnog in de juiste vorm worden verricht, en wat is er in de tussentijd gepresteerd dat moet worden afgewikkeld?