Boek 2 Artikel 192 (2:192 BW)

Bij een besloten vennootschap is het aandeelhouderschap vaak meer dan alleen een belegging. Dit artikel maakt het mogelijk daaraan in de statuten voorwaarden te verbinden: verplichtingen, eisen en de plicht om aandelen in bepaalde gevallen aan te bieden. Daar staat een harde bescherming tegenover: zulke bepalingen kunnen niemand tegen zijn wil worden opgelegd.

Drie soorten bepalingen

• Verplichtingen: de statuten kunnen aan het aandeelhouderschap verplichtingen van verbintenisrechtelijke aard verbinden, tegenover de vennootschap, tegenover derden of tussen de aandeelhouders onderling. Te denken valt aan de plicht om vertrouwelijke bedrijfsinformatie geheim te houden of om mee te werken aan een periodieke waardering van de onderneming.
• Eisen: de statuten kunnen eisen stellen aan wie aandeelhouder is of blijft, bijvoorbeeld dat een aandeelhouder-rechtspersoon in Nederland is gevestigd of dat een aandeelhouder geen belang houdt in een concurrerende onderneming.

- Aanbiedingsplicht: de statuten kunnen gevallen omschrijven waarin de aandeelhouder zijn aandelen of een deel daarvan moet aanbieden en overdragen, bijvoorbeeld wanneer een samenwerkingsovereenkomst tussen de aandeelhouder en de vennootschap eindigt of wanneer de zeggenschap over een aandeelhouder-rechtspersoon in andere handen komt.

Nooit tegen de wil van de aandeelhouder

Deze bepalingen kunnen gelden voor alle aandelen of alleen voor aandelen van een bepaalde soort of aanduiding, zodat een regeling ook tot een deel van de aandeelhouders kan worden beperkt. Maar een verplichting of eis kan niet tegen de wil van de aandeelhouder worden opgelegd, ook niet onder een voorwaarde of met een datum in de toekomst. Wie tegen de invoering stemt, blijft dus vrij. Dat kan ertoe leiden dat binnen één vennootschap de ene aandeelhouder wel en de andere niet aan de regeling gebonden is.

De statuten kunnen wel bepalen dat de inwerkingtreding van zo'n verplichting of eis afhangt van een besluit van een daartoe aangewezen orgaan, en dat een aangewezen orgaan ontheffing kan verlenen. Zo kan een regeling worden klaargezet die pas gaat werken als dat nodig is.

De prijs bij een aanbiedingsplicht

Wie op grond van de statuten moet aanbieden, heeft recht op een reële prijs. Verlangt hij dat, dan ontvangt hij de waarde van zijn aandelen zoals vastgesteld door een of meer onafhankelijke deskundigen. De statuten mogen een andere prijsbepalingsregeling bevatten, maar ook die kan een aandeelhouder niet tegen zijn wil worden opgelegd.

Opschorting van rechten

De statuten kunnen bepalen dat het stemrecht, het recht op uitkeringen of het vergaderrecht wordt opgeschort zolang een aandeelhouder zijn verplichting niet nakomt of niet aan een eis voldoet. De wet begrenst die opschorting op twee manieren. Kan de aandeelhouder zijn rechten niet uitoefenen en hoeft hij zijn aandelen niet aan te bieden, dan vervalt de opschorting als de vennootschap niet binnen drie maanden na zijn verzoek gegadigden aanwijst aan wie hij al zijn aandelen kan overdragen; ook daar geldt de waardering door deskundigen. En zou de opschorting ertoe leiden dat geen enkele aandeelhouder nog kan stemmen, dan vervalt zij eveneens.

Komt een aandeelhouder een aanbiedingsplicht niet binnen een redelijke termijn na, dan kunnen de statuten de vennootschap onherroepelijk volmacht geven de aandelen namens hem aan te bieden en over te dragen; die volmacht werkt ook tijdens zijn faillissement of schuldsanering. Zijn er geen gegadigden, dan ontbreekt de volmacht en is de aandeelhouder onherroepelijk van de aanbiedingsplicht en van de opschorting bevrijd.

Een voorbeeld. Een aantal garagebedrijven heeft samen een inkooporganisatie in de vorm van een bv. Ieder van hen heeft met de bv een aansluitingsovereenkomst gesloten, en de statuten bepalen dat wie die overeenkomst opzegt, zijn aandelen moet aanbieden. Een van hen zegt op en biedt zijn aandelen aan, maar geen van de anderen wil ze overnemen en er meldt zich ook geen andere gegadigde. Dan ontbreekt de volmacht van de vennootschap om de aandelen over te dragen, en is hij bevrijd van de aanbiedingsplicht en van een eventuele opschorting van zijn rechten.

In de praktijk

Wie met de invoering van zulke bepalingen heeft ingestemd, bepaalt wie eraan gebonden is; een vastlegging van die instemming maakt dat later na te gaan. Voor de aandeelhouder die instemt, raakt de prijsregeling direct aan wat hij bij een gedwongen overdracht ontvangt: hoe en door wie de waarde wordt bepaald.