Boek 2 Artikel 197 (2:197 BW)

Op aandelen in een bv kan vruchtgebruik worden gevestigd: een ander dan de aandeelhouder krijgt dan het genot, met name het dividend, terwijl de aandelen zelf van de aandeelhouder blijven. Dit komt onder meer voor bij overlijden en bij schenkingen binnen de familie. Artikel 2:197 BW bepaalt dat de statuten deze mogelijkheid niet mogen wegnemen, dat het stemrecht in beginsel bij de aandeelhouder blijft, en onder welke voorwaarden het toch naar de vruchtgebruiker kan gaan.

De statuten kunnen het niet uitsluiten

De bevoegdheid om vruchtgebruik te vestigen kan bij de statuten niet worden beperkt of uitgesloten. Vruchtgebruik kan ook ontstaan zonder dat de vennootschap erbij betrokken is, bijvoorbeeld doordat een aandeelhouder overlijdt en zijn partner het genot van de nalatenschap krijgt. Wel heeft de vennootschap via haar statuten invloed op de vraag wie er stemt, en daarover gaat de rest van het artikel.

Wie stemt op de aandelen

De hoofdregel is kort: de aandeelhouder houdt het stemrecht, ook als op zijn aandelen vruchtgebruik rust. De vruchtgebruiker deelt in de opbrengst, niet in de zeggenschap. Wil men het anders, dan moet dat uitdrukkelijk worden geregeld, bij de vestiging van het vruchtgebruik of later schriftelijk tussen de aandeelhouder en de vruchtgebruiker.

Zo'n afspraak is zonder meer voldoende als de vruchtgebruiker iemand is aan wie de aandelen vrij mogen worden overgedragen, bijvoorbeeld omdat de statuten geen beperking kennen of omdat hij tot de kring hoort die de statuten vrijlaten. Hoort hij daar niet bij, dan komt er een extra stap bij: zowel de afspraak zelf als, bij overdracht van het vruchtgebruik, de overgang van het stemrecht moet worden goedgekeurd door het orgaan dat de statuten daarvoor aanwijzen, en bij gebreke van zo'n aanwijzing door de algemene vergadering. De statuten mogen van die regeling afwijken.

Voor één erfrechtelijk geval ligt het omgekeerd. Bij het vruchtgebruik van de artikelen 4:19 en 4:21 BW, dat de langstlevende echtgenoot zich kan voorbehouden wanneer een kind zijn wilsrecht uitoefent, komt het stemrecht juist aan de vruchtgebruiker toe. Daarvoor is geen afzonderlijke afspraak nodig. Dat is anders als partijen bij de vestiging iets anders bepalen, of als de kantonrechter dat doet op de voet van artikel 4:23 lid 4 BW.

De schriftelijke afspraak over het stemrecht moet de vennootschap wel bereiken: de regels over erkenning en betekening uit artikel 2:196a BW en artikel 2:196b BW gelden ook hier. Zolang de afspraak niet door de vennootschap is erkend of aan haar is betekend, kan de vruchtgebruiker het stemrecht tegenover haar niet uitoefenen.

Vergaderrechten voor wie niet stemt

Wie het stemrecht mist, staat niet buiten de deur. De aandeelhouder die door het vruchtgebruik geen stem heeft en de vruchtgebruiker die wel stemt, hebben allebei de rechten die de wet toekent aan houders van certificaten met vergaderrecht: oproeping, aanwezigheid en het woord voeren. De vruchtgebruiker zonder stemrecht krijgt die rechten alleen als de statuten dat bepalen en bij de vestiging of overdracht niet anders is geregeld.

Nieuwe aandelen en de waarde daarvan

Rechten die uit het bestaande aandeel voortvloeien en strekken tot het verkrijgen van aandelen, komen toe aan de aandeelhouder. Daar staat tegenover dat hij de waarde daarvan aan de vruchtgebruiker moet vergoeden, voor zover diens recht zich daarover uitstrekt. Zo blijft de economische verdeling tussen beiden overeind, ook als het kapitaal verandert.

In de praktijk

Leg bij een schenking of nalatenschap meteen vast wie stemt, en controleer of de statuten daarvoor goedkeuring van een orgaan verlangen. Meld de afspraak aan de vennootschap en laat haar die erkennen, zodat de afspraak in de algemene vergadering kan worden ingeroepen. Bespreek vooraf ook hoe wordt omgegaan met winstreservering: de vruchtgebruiker ontvangt het dividend, terwijl degene die stemt mede kan beslissen of de winst in de vennootschap blijft.