Boek 2 Artikel 21 (2:21 BW)

Dit artikel geeft de rechtbank de bevoegdheid, en in een aantal gevallen de plicht, om een rechtspersoon te ontbinden die niet aan de eisen van de wet voldoet. Het gaat om structurele gebreken: iets is misgegaan bij de oprichting, de statuten deugen niet, of de organisatie past niet in de rechtsvorm waarin zij is gegoten. Daarnaast kan de rechtbank ontbinden als de rechtspersoon de verboden overtreedt die dit boek voor zijn rechtsvorm stelt, of in ernstige mate in strijd met zijn statuten handelt.

De drie verplichte gronden

De rechtbank ontbindt in drie gevallen. Ten eerste als aan de totstandkoming van de rechtspersoon gebreken kleven. Ten tweede als de statuten niet aan de eisen van de wet voldoen, bijvoorbeeld doordat een verplicht onderwerp ontbreekt of doordat een bepaling in strijd is met dwingend recht. Ten derde als de rechtspersoon niet onder de wettelijke omschrijving van zijn eigen rechtsvorm valt, bijvoorbeeld een coöperatie die met haar leden geen overeenkomsten sluit in het bedrijf dat zij ten behoeve van hen uitoefent, terwijl dat volgens de wettelijke omschrijving van die rechtsvorm (artikel 2:53 BW) haar doel moet zijn.

Eerst de kans op herstel

De ontbinding is geen automatisme. De rechtbank kan de rechtspersoon een termijn gunnen om orde op zaken te stellen, en is hij na afloop daarvan een rechtspersoon die wél aan de eisen voldoet, dan blijft ontbinding achterwege. Lid 2 opent zo een weg naar herstel: veel gebreken in statuten kunnen met een statutenwijziging worden verholpen, en de rechtspersoon kan dan blijven bestaan. Voor het bestuur betekent dit dat er een weg terug is, maar alleen binnen de termijn die de rechtbank stelt.

De ontbinding die de rechter kan uitspreken

Naast de verplichte gronden kent het artikel een bevoegdheid. Overtreedt de rechtspersoon de verboden die dit boek voor zijn rechtsvorm stelt, of handelt hij in ernstige mate in strijd met zijn eigen statuten, dan kán de rechtbank hem ontbinden. Hier weegt zij dus af. De wet vraagt bij de statuten uitdrukkelijk om strijd 'in ernstige mate'; of daarvan sprake is, beoordeelt de rechtbank aan de hand van de omstandigheden van het geval, zoals het belang van de bepaling die wordt genegeerd voor de organisatie en wat de afwijking betekent voor de leden of voor derden. Te denken valt aan een vereniging die haar leden jarenlang geen enkele zeggenschap laat, of aan een stichting die haar doel volledig loslaat.

Wie het verzoek doet

De ontbinding wordt uitgesproken op verzoek van een belanghebbende of van het openbaar ministerie. Belanghebbend kan een lid zijn, een aandeelhouder, een bestuurder of een schuldeiser wiens positie door het gebrek wordt geraakt. Het openbaar ministerie noemt de wet afzonderlijk naast de belanghebbende; het hoeft dus niet te laten zien dat het zelf belang heeft bij de ontbinding.

Een voorbeeld. Een vereniging is bij notariële akte opgericht, maar haar statuten zeggen niets over de wijze waarop de algemene vergadering wordt bijeengeroepen, terwijl artikel 2:27 BW dat voorschrijft. Een lid legt dat aan de rechtbank voor. Die kan de vereniging een termijn geven om de statuten aan te vullen; gebeurt er niets, dan volgt ontbinding en moet het vermogen worden vereffend.

In de praktijk

Verandert er ingrijpend iets in de manier waarop de organisatie werkt, dan kan de vraag rijzen of de rechtsvorm en de statuten nog passen bij de werkelijkheid. Bij een verzoek tot ontbinding is de termijn die de rechtbank kan gunnen de uitweg die dit artikel biedt; een concreet voorstel tot herstel kan de rechtbank helpen bij de beslissing of en hoe lang zij die termijn geeft. Ontbinding is niet meteen het einde: er volgt vereffening, en daarin moet alsnog verantwoording worden afgelegd.