Boek 7 Artikel 180 (7:180 BW)

Een schenker kan iets weggeven en tegelijk bepalen dat het bij een bepaalde gebeurtenis, meestal het overlijden van de eerste ontvanger, naar een tweede persoon gaat. Juridisch is dat een schenking onder een ontbindende voorwaarde, gevolgd door een schenking onder een opschortende voorwaarde aan de volgende begiftigde. Dit artikel erkent die constructie en verklaart er twee bepalingen uit het erfrecht op van toepassing: artikel 4:140 BW, eerste lid, en artikel 4:141 BW. Zij trekken een grens in de tijd: dertig jaar na de schenking houdt een nog onvervulde voorwaarde op te werken, behalve wanneer is bepaald dat het geschonkene of wat daarvan over is aan de tweede begiftigde toekomt als hij het aangewezen tijdstip beleeft.

Twee schenkingen, één voorwerp

Het artikel spreekt van een schenking onder ontbindende voorwaarde en een 'daarbij aansluitende' schenking onder opschortende voorwaarde. Beide hebben hetzelfde goed als voorwerp. Zolang de voorwaarde niet is ingetreden, is de eerste begiftigde de verkrijger en heeft de tweede begiftigde een voorwaardelijk recht. Treedt de voorwaarde in, dan eindigt het recht van de eerste en wordt dat van de tweede onvoorwaardelijk. Voor de werking van voorwaarden in het algemeen gelden de bepalingen van Boek 6 over voorwaardelijke verbintenissen (artikel 6:21 BW en verder).

De dertigjaarsgrens

De twee erfrechtelijke bepalingen die van toepassing zijn, zorgen ervoor dat de onzekerheid niet onbeperkt voortduurt. Is na dertig jaar nog steeds onzeker of de voorwaarde intreedt, dan eindigt die onzekerheid en wordt de positie van de eerste begiftigde definitief. Dat geldt niet als de schenker heeft bepaald dat het geschonkene, of wat daarvan over is, aan de tweede begiftigde toekomt zodra hij het in de schenking genoemde tijdstip beleeft. De uitzondering stelt dus een eis aan de persoon van de tweede begiftigde: hij moet het aangewezen tijdstip zelf meemaken. Zijn aanspraak hangt dan af van zijn eigen overleven en niet van het verstrijken van een vaste termijn.

Voorbeeld: een oud-meubelmaker schenkt zijn verzameling antiek gereedschap aan een jonge vakman, met de bepaling dat de verzameling naar een ambachtsmuseum gaat zodra de vakman zijn werkplaats sluit. Zolang de werkplaats open is, is de vakman de verkrijger en mag hij het gereedschap gebruiken; het museum heeft in die periode een voorwaardelijk recht. Staat na dertig jaar nog altijd niet vast of de werkplaats ooit dichtgaat, dan eindigt die onzekerheid in het voordeel van de vakman: de verzameling blijft definitief bij hem en het museum kan er geen aanspraak meer op maken.

Waarvoor de constructie wordt gebruikt

Een schenking over de hand maakt het mogelijk om bij een gift al rekening te houden met twee opeenvolgende verkrijgers. De schenker bevoordeelt de eerste begiftigde, en legt tegelijk vast bij wie het goed daarna terechtkomt.

In de praktijk

Een schenking over de hand kan tientallen jaren doorwerken. Bij de uitvoering komt het daardoor aan op wat de schenking zelf aangeeft over de vraag wie de eerste en wie de tweede begiftigde is, welk goed het betreft en welke gebeurtenis de overgang teweegbrengt. Op het moment dat de voorwaarde intreedt, is de schenker er mogelijk niet meer om toe te lichten wat hij bedoelde. Voor de tweede begiftigde is het van belang te weten dat zijn aanspraak bestaat maar nog niet opeisbaar is, en dat hij daaraan pas volledige rechten kan ontlenen als de voorwaarde intreedt.