Boek 7 Artikel 442 (7:442 BW)

Een agent bouwt jarenlang aan een klantenkring die na zijn vertrek gewoon bij de principaal blijft. Artikel 7:442 BW geeft hem daarvoor een vergoeding: de klantenvergoeding. Zij staat los van eventuele schadevergoeding wegens een onregelmatige beëindiging en kan daar dus naast komen. Het artikel stelt twee inhoudelijke voorwaarden, geeft een plafond, kent een korte termijn en noemt drie gevallen waarin er niets te halen valt.

De twee voorwaarden

• Aangebrachte of uitgebouwde klanten: de agent moet nieuwe klanten hebben binnengehaald, of de omzet bij bestaande klanten aanmerkelijk hebben vergroot, en de principaal moet daar na het einde nog aanzienlijk voordeel van hebben.
• Billijkheid: de betaling moet redelijk zijn gelet op alle omstandigheden, waarbij vooral telt hoeveel provisie de agent misloopt doordat hij die klanten kwijtraakt.

De eerste voorwaarde is een echte drempel: zonder aangebrachte of aanmerkelijk uitgebouwde klanten die de principaal nog voordeel opleveren, valt er niets te vergoeden. Het beheren van bestaande relaties zonder aanmerkelijke uitbreiding voldoet niet aan de tekst van onderdeel a. De billijkheid werkt anders: zij bepaalt de hoogte. Eerst wordt becijferd welk voordeel de principaal overhoudt, daarna kan dat bedrag om redenen van billijkheid omlaag maar ook omhoog, en pas als laatste wordt het jaarmaximum getoetst.

Het plafond

De vergoeding kan nooit hoger zijn dan de beloning van één jaar. Dat jaar wordt berekend naar het gemiddelde van de laatste vijf jaren van de samenwerking. Heeft de agentuur korter geduurd, dan wordt het gemiddelde over de hele looptijd genomen. Het maximum is dus geen automatische uitkomst maar een grens: de rechter komt daar alleen aan toe als de opbouw van de klantenkring dat rechtvaardigt.

De termijn van een jaar

Hier zit de valkuil. De aanspraak vervalt als de agent niet uiterlijk een jaar na het einde van de overeenkomst aan de principaal heeft laten weten dat hij een vergoeding wil. Dat is een vervaltermijn, geen verjaringstermijn: hij loopt gewoon door en wordt niet gestuit door onderhandelingen. Een korte, schriftelijke en gedateerde mededeling is genoeg om hem veilig te stellen; de hoogte kan later worden uitgezocht.

Wanneer er geen vergoeding is

Drie situaties sluiten de vergoeding uit. De eerste is dat de principaal is gestopt om een dringende reden die de agent verwijtbaar heeft veroorzaakt. De tweede is dat de agent zelf beëindigt; dan vervalt zijn aanspraak, tenzij zijn vertrek is te rechtvaardigen door omstandigheden die aan de principaal zijn toe te rekenen, of door zijn leeftijd, invaliditeit of ziekte, waardoor voortzetten redelijkerwijs te veel gevraagd is. De derde is dat de agent, overeenkomstig een afspraak met de principaal, zijn rechten en verplichtingen uit de agentuurovereenkomst aan een derde overdraagt. In dat geval komt de agentuur niet tot een einde zonder opvolger: een ander zet haar op dezelfde voet voort, en de wet sluit de klantenvergoeding dan uitdrukkelijk uit.

Een voorbeeld. Een agent bouwt in zeven jaar een vaste afnemerskring op voor een fabrikant van verpakkingsmachines. De fabrikant zegt netjes op en blijft aan die klanten leveren. De agent meldt binnen enkele weken schriftelijk dat hij een klantenvergoeding verlangt. Hij heeft aanspraak, met als grens het gemiddelde jaarinkomen over de laatste vijf jaren.

In de praktijk

Voor de agent zijn drie dingen beslissend: bewijs dat de klanten door hem zijn gekomen, cijfers over de omzet die daaruit voortkomt, en die tijdige mededeling. Voor de principaal bepalen dezelfde gegevens of een aanspraak bestaat en waarop het bedrag zou uitkomen. Van deze bepaling kan niet ten nadele van de agent worden afgeweken voordat de overeenkomst is geëindigd.